चित्रकार (पुं) समुदाय् म्हसिका
– पूर्णमान चित्रकार
 
 
१. म्हसिका
              चित्रकार जाती त न्हापां निसें परम्परागत चित्रकलाया लजगा (पेशा) ज्वना जीवन हना वया च्वंपीं खः । पुं धइपिसं मेमेगु नेवाः जातीया नापं खस , गुरुङ मगर आदि जातिया दश कर्म खंकेत माःगु पुजा ज्वलं नापं कघाइगु च्वज्याय् योगदान विया वइच्वंपिं खः । देग, मठ मन्दिर, विहार, नास द्योः, आगं द्यो, नापं द्योपिन्त मिखा कंकेगु लंपु छायेगु व सामाजिक व्यवहारे माःगुतक च्वयगु ज्या याना च्वंपिनत हे पुं (चित्रकार) धाइ । 
रत्नकाजी बज्राचार्यज्यूं पिकागु नेवाः संस्कार संस्कृतिया ताः चा धैगु सफुति नं न्हेथना वःगु दु । पुण्यकारया अप्रभंशय् पुं जूवंगु धका नं धा । चित्रकार पुं तयसं याना वया च्वंगु लजगाः कथं पुण्य कार्य स न्हयावलें तत्पर जुया पुवंकिपिं जूगुलीं पुं धाःगु खः । गुलिनं देगः देगलय् विज्याना च्वंपिं देवदेवी तय्त ल्रम्पुलिं छायेगु ज्यायाना देवदेवी पिनीगु मूर्ति पुवंकेया नापनापं पूजा क्रियास छेयेले माःगु गं कलश, पूर्णाकलश, अष्टमंगल पौभाः आदि च्वयाः साकार रुप वीपिं जूगुलिं नं थ्व जातियात पुं धयागु संज्ञा विया च्वंगु खः । 
             थ्वः हे पुं तय्गु लजगाया ह्यूपा कथं थौकन्हय् वया समसामयिक कला मोडर्न आर्ट नां कःधाना वया च्वंगु दु । चित्रकार (पुं) तय्सं च्वइगु चित्रकला खंय् थःगु हे मौलिकपना दु । धार्मिक ज्या व सांस्कृति ज्यायात स्वापू तया थःगु हे मौलिकता विया च्वंपिं पुण्यकार (पुं) खः । 
 
 २. थाय्बाय् व जनसंख्याः
            चित्रकार त खास याना स्वानिगया बासी त जूगुलिं येँ , यल, ख्वप, देशे च्वना च्वंगु दु । वंश व पुस्ता थाय् हिला मेमे थाय् च्वं वंपि मध्ये नुवाकोट,  धादिङ्ग,  बनेपा, धुलिखेल, हेटौडा, पाल्पा, नारायणघाट व चितलाङ आदि थासे नं चित्रकार तय्गु बसोबास जुया च्वंगु दु । मौजा दुपिं चित्रकार त झापा, वर्दिया, जनकपुर वीरगंज व विराटनगर आदि थासे नं च्वंपि दु । थाय् वाय् हिला वना च्वंपि चित्रकार (पुं) तय्सं थगु परम्परागत लजगा ज्वना ज्या याना च्वंगु धासा न्यने मदु । 
           पुं तय्गु जन संख्या थुलिहे दु धैगु आधिकारीक तथ्याँङ्क चित्रकार (पुं) समाजं नं सीकेया लागि अनुसन्धान हे याय मानीगु दु । अय्सां सम्पर्क दुं कथं न्यने कने यानाबलय् करिव ७०००(न्हय्दो)  ति दुगु खं थन न्हथना च्वना ।  

३. शिल्प प्रविधि व लजगाः 
          चित्रकार (पुं) तय्गु शिल्प खास याना नेवा जातिया विधि व्यवहार हनेत माःगु ज्वलंत मध्ये नाग च्वयगु, लक्ष्मी द्यो, साया वइबले तइगु ख्वापाः मोहनीया भगवती दुर्गा भवानी, सोन्ती नखःया लक्ष्मी द्यो , इहिपा याइवले लुखा दुवा च्वयेगु न्हूगु छें दनीवले शान्ती स्वस्तीया प्रतिक अष्ट मंगल, सलापा च्वयेगु, मरीकसी च्वयगु आदि च्व ज्याय् थःगु शिल्प क्यना च्वंपिं खः । थौंकन्हेयागु प्रेश हे मदुनी वले सिंयागु थासा दयेका थी थी रंग भरेयाना चित्र त पिकया च्वंपिं खः । भूगर्भिक खानी पाखें पिहां वगु प्राकृतिक रंगयात पुत् वंका केलाः पक्कागु रंग तया थी थी द्यो तय्गु पौभा च्वयेगु ज्या याना वगु दु । थौकन्हे रसायनिक मिश्रणं तयारी रंग त वय न्ह्यो थःपिन्स हे रंग दय्ेका पौभा च्वइगु ख । थज्यागु रंगं च्वया तःगु चित्र त फोहर जुया बाँमलाना वंसा लखं सिलेवलय् यच्चुसे च्वना व । थुकिया अलावा ख्वापा दयकेगु, च्वयगु ज्या नं फुक चित्रकार तयसं याना वःगु दु । पिठ पिठया गं प्याखं नवदुर्गा द्यो, लाखे, तानां किसी आदि पिनी ख्वापा दयेकेगु व च्यय्गु ज्या याना वःगु दु । चित्र ल्हा चिल्ला च्वयेगु द्योयागु ख्वापा (नवदुर्गा) दयकिवले सुचिनिचि याना विधि पुंवंक दयके मागु व चित्रकार यागु ज्या सिमधेकं पुजाया विधि पु मवनिगु आगंद्यो, नासः द्यो च्वयबले मिखा मकेंकं पु मवनीगु (पूरा मज्वीगु) थ्वहे पुं तयसं च्वज्या पु वकीगु जूगुलिं थ्व च्वैपिन्त पुं धका धाइगु लोक युक्ति दया च्वंगु खः । यले, बुंगद्यो, अष्टमात्रिका, आदि गंप्याखं द्यो तय्गु रंग तया पुं वंकेगु ज्या नं याना वया च्वंगु खः । थुकिया अलावा फोटो ग्राफि व राणा कालिन निसे राजपरिवार पिनीगु लाइफ साइजया फोटो त च्वयेगु , फोटो खिचे यायगु आदि ज्या याना वया च्वंगु दु । थुकिया नाप ई कथं बुंज्या, सिकःमी, दकःमी, शिक्षक, उद्यमी, सरकारी सेवाय् , स्वास्थ्य सेवा आदि व्यवहारिक जीवनयात मागु कथंया थी थी ज्या नं याना वया च्वंगु दु । 
 
४. धार्मिक व सांस्कृतिकः
              चित्रकार (पुं) तय्गु सामाजिक कृयाकलापया नाप नापं धार्मिक परम्पराय् न्हयागु पुजा आजाय् पुरोहित गुरुज्युपिं तया पुजा यायेगु चलन दु । पुंत महायान वज्रयानय् दीक्षित जुया बौद्ध धर्म धारण याना नेपा देया संस्कार व सांस्कृतियात तेव विया वया च्वंपिं खः ।
                पुं समुदायया थी थी कथंया संस्कृति संस्कारं व धर्म कर्मया सम्पूर्ण पुजाय् गुभाजु हे माः । परजात नाप इहिपां जुया संस्कार न्ह्याका च्वंपिंसं ब्रम्र्हू पुरोहित तया नं विधि व्यवहार न्ह्याका च्वंपिं दु । बौद्ध धर्म कःधाना बज्राचार्य पिं पुरोहित तया कर्म काण्ड यानाः वया च्वंसा बज्रयानया नाप नापं थेरवादया सिद्धान्त कथं बौद्ध विहारे वना भिच्क्षु अनागरिका पिंथाय् वनेगु । व इहि यायेगु बाह्रा तय्गु आदि कर्म त थेरवाद बौद्ध धर्म अनुसार नं न्हयाका वया च्वंगु दु । चित्रकार (पुं) समाजं नं इलेब्यले बौद्ध तिर्थ यात्रा धका बौद्ध विहारे यात्रा वनेगु नं चलन जुया वःगु दु । 
             चित्रकार (पुं) तय्सं आगं ढकीं व वज्रयानया संस्कार सम्वन्धि चित्रत च्वइगु जूगुलिं हे गुरुजु पिसं विशेष कथं चित्रकार (पुं) तय्त दिक्षित याना देखा विइगु चलन आतकनं न्ह्याना वया च्वंगु दु । थी थी कारणयाना थ्व देखा कायेगु प्रक्रियाय् कमि वया च्वंगु खनेदु । 
 
५. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
            जव नेपाः गालय् नें.सं. ४४५ पाखे बुद्ध धर्म अन्तर्गतया बज्रयानी सम्प्रदायया भिक्षुत भारत पाखें दुहां वल, अनंलिपा यक्को धैथें नेवा तय्गु बज्रयान सिद्धान्त कथं पुजा यायेगु चलन व बौद्ध मार्गित बज्रयानी हे जुया वगु खः । थ्व समुदायलय् ने.सं. ५०० पाखे कट्टर हिन्दु धर्मया अनुयायी जुजु जयस्थिति मल्लं भारतया थी थी थासं बम्र्हूत सताः इमिगु सल्ला कथं हिन्दु धर्म मानय् यायेमागु कथं दवाव विया करं लाद्य् याना बुद्ध धर्मयात न्हंका छ्वय्गु नियतं भिक्षुतय्त भिक्षु जुइ मदइगु कानून लागु याना विसेंलि वहे भिक्षुत (बज्रयानी) लिपा बज्राचार्य जुया वंगु धापु दु । उमिगु हे पुर्खा आःतक नं पुं समुदायया धर्म गुरु गुरुजु पुरोहित जुया पुजा याना वया च्वंगु दु । 
गोपाल राज वंंशावलीया प्रमाण कथं नेपाल सम्वत ५१५ माघ शुक्ल दशमी कुन्हु जातीया कार्य विभाजन यावले मनूतय्सं याना वया च्वंगु ज्या या आधारय् जुजु जयस्थिती मल्लं पुं तय्सं किपा (तस्वीर) च्वयेगु विशेष याना द्यो व द्योनाप स्वापू दुगु धार्मिक ज्या खं यात माःगु ज्वलं च्वया वःपि खः धका विभाजन याना ब्यूगु कथन दु । थ्वहे ज्याखंया आधारय् जात दयेकूगु धैगु कथन दु । चित्र च्वइपिन्त “पुं” धैगु अधिलेख शिलालेख, थ्यासफुति व मेमेगु ऐतिहासिक दशू कथं न्ह्यथना तःगु दु । उकिं जातीया विभाजन याये यक्को हे न्ह्ये निसें चित्रकार (पुं) तय्सं पौभा च्वया तगु प्रमाण ब्चत या ल्भउब िद्यष्कजलग ःबलमब िज्ञढडछ सफूतिं प्रमाणित यागु दु । 
 
६. चित्रकार व चित्रकला इतिहास
                चित्रकार (पुं) तय्गु दसु गवलेंनिसें दु धैगु खं प्रष्ट मजूसां लिच्छविकाल स्वयाःनं न्हयवंनिसें अवस्थित जूगु खनेदु । आदिवासी जनजाती त नापं अवस्थित दु धैगु नेपाया कला कौशल नाप नापं चित्रकार (पुं) त न्हयाना वयाच्वंगु खनेदु । चिनीया यात्री हवेन् साङ्गया धापू कथं लिच्छवी कालय् दयेकूगु मान भवन, कैलाशकूट भवन व भद् निवास भवन आदि ततःधंगु राज प्रासादय् यक्व चित्र व मुर्ति लुया वःगु खं वर्णन याना तःगु दु । 
झिंस्वंगूगु शताब्दी अरनिकोया नेतृत्वय् न्यासम्ह चित्रकार व चीन वंगु खं उल्लेख जुया च्वंगु दु । अथेहे च्यागूगु शताब्दी पाखे यलय् करुणामय्या रथया घःचाः व घःमालय् चित्र च्वयेगु आतक नं प्रचलन दु । उजु ज्या थौं कन्हेययापिं चित्रकारतय्सं अविछिन्न रुपय् न्हयाका वया च्वंगुलिं थ्व चित्रकार (पुं) त उवले निसें यागु हे वंशजं न्हयाना वयाच्वंपी जुइमाः । 
                अथेहे फर्पिङया जात्रावलय् त्यपय् दक्षिण काली अजिमाया किपा च्वयेत नाय्खिं च्वयकाः अनंनिसें यलया चित्रकारत काःवइगु चलन दु । उकिं उगु इलय् चित्रकारपिंत विशेष कदर याना तःगु खने दु । 
झिन्छगु शताब्दीइ लुया वःगु छगु हस्त लिखित ग्रन्थ हे प्रमाणित कथं हस्त सिद्ध ल्हातं च्वया तःगु प्रज्ञा पारमिंताया अति बांलागु चित्र त खः । अथेहे १६÷१७ औं शताब्दीया दथुइ लूगु पौभा चित्र मध्ये जन बहालय् दया च्वंगु “हे बज्र ” च्वयातःगु पौभाः छगु उत्कृष्ट नमुना जू वगु दु । अथेहे ख्वपया न्येन्यापाः झ्याः दरवारया चोकया छगु अंगलय् तिथिमिति मदुगु रामायणया किपा किया तःगु लूगु दु । जयस्थिती मल्लया पालय् दयेकूगु कुमारी छेँया अंगलय् पूर्ण कदया देवी देवताया तस्वीर किपा त च्वया तःगु दु । अथेहे, स्वयम्भूया शान्तिपुरय् दुने नं अंगलय विभिन्न देवी देवाया चित्रत च्वया तःगु दु । थ्वयात माणिकमान चित्रकारं जिणोद्धार याःगु जुया च्वन । थ्वहे निगु किपाया जिणोद्धारया क्रम चित्रकारपिसं हे जारी याना च्वंगु जूगुलिं उकी च्वया तःगु माणिकमान चित्रकार व लक्ष्मी वहादुर चित्रकार लिपाया पिढिया चित्रकारपिं खः धैगु तथ्य खः । 
             न्हापा न्हापा पौभाः च्वइबलय् पौभाः च्वइम्ह चित्रकारया नां च्वयेगु चलन मदु बरु जुजुया नां उल्लेख याइगु चलन दु । पौभाः च्वकीम्हसिया जःपिनीगु किपा (तस्वीर) नं च्वकीगु चलन दु । उकिं याना लैनसिं बाङ्गदेलयागु “प्राचिन नेपाली चित्रकला धइगु सफुती नेपाःया पौभाः किपाय् थःगु हे शैली दु धकाः न्ह्यथना तःगु दु । 
             जयदेव (पुं) नं इ.स. १४२० (ने.सं. ५४०) सय् म्च। एचबतबउबमष्तथब एब िधाम्हं च्वया तःगु सफु “ब्चत या ल्भउब िद्यष्कजलग ःबलमब िज्ञढडछू लय् प्रमाणया रुपय् खने दु । पौभा च्वम्हे सिगु नां दुगु आ तक लुया वःगु दक्कले पुलांगु पौभा सायद थ्व हे जुइमाः ।
थ्व पौभालय् थथे च्वया तःगु दु । 
 
१. ॐ श्रेयस्तु सम्वत् ५४० भाद्र शुक्ल चतुर्दस्थान्ती थौं । 
धनिष्ठा नक्षत्रे शुक्रम् योगे वृहस्पति वास रे । 
सिंह राशी गते सवीतारीः कुम्भ राशी गते चन्द्र माशीः ।
अनन्त पत्त प्वस्तक प्रतिभा त्रिये विधि क्रितम् । 
अनन्त ब्रत उद्यापन समपुनेदम् योज्यमान श्री लोहलनिम्ह (स्वनिम्ह)
द्वी जवर श्री तेजराम सोम (श्रमण) ठा
 
२. (स्य) भाज्य सह भातृ श्री जयतराम सोम सर्मस्य भाज्य
सह उद्यापन सम्पूर्णदम अनेन उद्यापनेन (ज) न धन वृद्धि मार
अनन्त सुख प्राप्ति तडतेर विष्णु लोक निवास काम, अनन्त ब्रत
प्रतिष्ठा सम्पूर्ण मिति इदं पद लेक्षित जय तेज पुनेन दश मिः
दिने लिखित मि ।। सुमःमस्तु सव्र्वादा ।। शुभ ।।
 
              अथे हे अद्वयाय राजा पुं । व उद्रयराम पुं धइपिं निम्हेसियां जानाः (इ.सं. १४७०) पाखे च्वया तःगु पौभा  गगन सिं भारो दोलखाया सैनिक प्रमुखया कलाःपिं असेनी लक्ष्मी व जीवतन पिनीगु पौभा नं दुगु जुल थ्व खं  ल्भउब ियमि क्ष्mबनभक, ल्भध क्ष्लकष्नजतक भमष्तभम दथ एचबतबउबमष्तथब उब ियागु सपूmलय् दुगु पौभा खः ।  
अथेहे मेमेगु पौभात नं (पुं) तयसं च्वया तःगु यक्को दु ।

पुं देगः
             येँया वसन्तपुरय् कुमारी छेँया लिक्कसं च्वंगु देगः गन दछिया छकः येँद्यापुन्हीया इलय् छवाः तक कुमारीयात दश अवतार क्यनेगु निम्तिं जक छ्यलाःतःगु देगः हे “पुं देगः” । पुं देगःयात दश अवतार देवल धकाः नं धाः थ्व गलत खः । नेपा राष्ट्रया विशिष्ट पुं जातया कलाकारया नामं दयेकुगु देगःया नां पुंदेगः खः । छम्ह पुं कलाकारं च्वःगु किपाया बारे जुजुं अनैतिक अपराधया संज्ञा वियाः आजिवन दण्ड सजायं कथं वयात कारागारय् कुनाविल । लिपा जुजुं वाःचायेकाः पुं कलाकारया छुं द्वंगु मदु धकाः दण्ड सजाय् नं मुक्त यायेत स्वःवलय् कलाकार कारागारेहे सिना च्वने धुंकुगुलिं जुजुं पश्चाताप याना मनय् शान्ति कायेका निम्तिं दिवंगत कलाकार मोक्ष लायेमा धकाः वहे पुंया नाम्य दयेकूगु थ्व देगःया नां हे पुं देगः” धकाः विशिष्ट कलाकार जातिं पुंतय्गु नामं स्वंगु पुं देगःया वास्तविकता धापू आतकं म्वाना च्वंगु दनि । 
मध्यकालय् वास्तुकलाय् लाय्कु व द्यःछेँय् जक मखु हरेक मनुतय्गु पुलांगु छेँय् छेँय् नं कथं कथंया द्यःतय्गु किपात च्वइगु चलन दु । दसिया रुपय् आतक नं यलय्, ख्वपय् पुलां पुलांगु छेँय् थज्याःगु किपात तया हे तःगु दनि । 
थौकन्हय् नं झीगु संस्कारय् चित्रकारतसें कथं कथंया किपात च्वये माःगु चलन दनि । दसकर्म खंके माःगु संस्कारया फुक ज्याः चित्रकारतसें आतक याना वयाच्वंगु दु । थुकी झीगु धर्म कथं किपा त च्वइगु जूगुलिं सामाजिक नापं धार्मिक परम्परा नापं क्वातुगु स्वापू दुगु खने दु । थ्वहे सन्दर्भय् अमर चित्रकारं थःगु सफू “परम्परागत र आधुनिक चित्रकलाको एक झलक” य् धार्मिक परम्परा कथं झीगु चित्रकलाया विकास जूगु खं न्ह्यथना दीगु दु । थ्व ऐतिहासिक परम्परानिसें न्ह्याना वया च्वंगु चलनयात दुग्यंक वाला स्वत धाःसा पुं चित्रकारतय्गु अस्तित्व लिच्छवीकाल न्ह्यवंनिसें दुगु अनुमान यायेफु । 
परम्परागत धार्मिक चित्रकला
             येँ भिन्द्योया १२ दंया छक ज्वीगु मेलाय् थी थी जाति थी थी कथं ज्याःयाय् धुंका मेगु पुजा याये न्ह्यो (पुं) नं भिन्द्योयात मिखा कंकी । थ्व मिखा कंकेगु ज्या मज्वीकं मेगु छुं हे पुजा ज्वी मखुनी । सक्वे बज्रयोगिनी नं पुं तय्सं हे मिखा कंके माः । येँ पचली भैरवया जात्राय् नं पुं नं मिखा कंके धुंका जक पुजा याना जात्रा याई । थथे यक्को थासे पुं तय्गु ज्यानाप स्वापू दुगु द्यो देगः व जात्रात दु । यक्को नेवाःतय्गु छेँया थी थी पुनय् नं पुं तय्सं हे च्वैगु चिटला तिकेगु प्रचलन दु । चिटला तिकेगु धैगु हे दृष्टि कन भापा पुजा न्ह्याकी , चिटला तिकेगु धैगु विश्वकर्म खंकेगु रुपपय् काई । थुकथं धार्मिक कथंया गुगु नं होम, यज्ञ, जग्य याय्गु पुजा आजाय् पुं तय्सं हे च्वइगु अष्ट मंगल वया लिक्क लाक्क च्वंगु लागाय् तक चाहुइका तिनी पुजा न्ह्याकी । अष्ट मंगलं चाहुइके धयागु शुद्ध वा पवित्र यायेगु खः उकिं (पुं) पवित्र शुद्धया पर्यावाचक खःसा पुं पवित्रताया छगु प्रतिक खः । सत्य नारायण धलं दनेवलय् नं पुं तय्सं हे च्वःगु गरुड गया च्वम्ह नारायणया किपा मदय्कं धलं दनेगु पुवनी मखु । पुं तय्सं च्वःगु सत्य नारायणया किपा दुगु कापः खाय् धुंका जक धलं दनी । सुयातं जल नागं न्यात कि पुं नं हे सिंहया किपा च्वया पुइ हाय्का स्वन्हु प्यन्हु लिपा जल नागं न्यागु कै  मदया वनी । आगं दुगु थासे, दुहाँवनेगु लुखाय् निगः मिखा (दुष्टि) सिन्ह छपता अले खड्ग व पात्र दुगु धकिं तय्गुया आगमय् रक्षा, सतर्कया चिं कथं कार्य । थ्व धकिं नं पुं नं हे च्वइगु खः । धकिं च्वय् सिधय्वं ख्यें न्या दुगु कलः ज्वना पुजा याना लंपिचा छाय्माः । लंपिचाय् छाये धुंका भाग्य्याना तिनी धकिं पित विया छ्वै । थुकथं धार्मिक दुष्टिं वाला स्वयेवले पुं ज्या धार्मिक आस्थां जाःगु छगु पवित्रगु ज्या खः । पवित्र धैगु शुद्ध ज्या जूगुलीं हे –पुं) जाती सांस्कृतिक व धार्मिक मान्यता कया वगु जाती खः । थ्वया प्रमाण कथं नेपाया द्यो प्याखनय् येँ गथु प्याखं दिगी प्याखं, न्यतमदु अजिमाया प्याखं, गं प्याखं आदि फुक्क प्याखनय् देव देवता पिनीगु ख्वाःपा पुंतय्सं हे छ्याकीगु खः । ख्वपय् नवदुर्गाया ख्वाःपा नं पुं तय्सं हे दयेकीगु खः । ख्वाःपा काय्त द्योप्याखंया ग्वसाः गुठीं ख्येँ न्या दगुगु कलः ज्वना पुंयात लःल्हाना बिइ । अले ख्वाःपा दय्कूम्ह पुं नं किसली छाया पुजा याना जक ख्वाःपा बिया छ्वै । पुं नं पुमज्याक ख्वापातय् सिद्धि हे लाई मखुगु जूगुलीं पुं नं हे पुवंके धुंका जक सिद्धिलाईगु खं आतक नं चले हे जुया च्वंगु सांस्कृतिक परम्परा खः । थ्व फुक्कं दृष्टिं स्वय्बले नेपाया इतिहासे पुं ज्या छगू महत्वपूर्णगु आस्थावान ज्या खः । 
 
चित्रकलाया बिकासः
            नेपाःया चित्रकलाया ख्यलय् राणा कालिन चित्रकलायात न्ह्यथनेगु नं थन सान्दर्भिक जू । जंग बहादुरया पालय् याम्ह चित्रकार “भाजु मचा” (भाजुमां) छम्ह ऐतिहासिक चित्रकार खः । थ्व खं कलाया आलोचक नारायण बहादुर सिंह नं कुला दीगु दु ।  
               जंग बहादुरया वेलायत भ्रमणया इलय् वय्कःनापं झाम्ह भाजु मचा (भाजुमान) नं च्वःगु बेलायतया महारानी भिक्टोरियाया किपा यक्को हे बांलागु खना महारानी भिक्थोरिया थःहे तसकं प्रभावित जूगु खं न्हापा न्हापा यापिं चित्रकारतय्सं धाइगु खं यक्कोसिनं न्यंगु खं खः । भाजु मचा अत्यन्त हे सिद्धहस्त चित्रया कलाकार ९ब्चतष्कत० खःम्ह जुया जंग बहादुरं वया ब्यतिक्त चित्र च्वयगु शैली सुधार यायेगु स्वत । बालकृष्ण समं थथे धै दीगु दु “जंग बहादुरं वेलायतं लिहा वय् धुंका भाजुमचा (भाजुमान चित्रकार) यात लण्डन व प्यारिसे खंगु स्वभाविक चित्र याहे ढाचाय् स्वभाविक चित्र च्वकूगु दु ।” कुमारी छेँया जय प्रकाश मल्लया अंगले च्वयातःगु व्यक्ति चित्रं मल्लकालिन व्यक्ति चित्रया उदाहरण प्रस्तुत याई । थ्वहे चित्रयात दीर्धमान चित्रकारया अबु लक्ष्मी लालं च्वःगु धका धाई । नेपाली चित्रकला खय् चिकं रंगया प्रयोग पूर्णमानं (भाजुमचा स्व्या ५३ दं लिपा बूम्ह) विकास यागु खः । तर जंग वहादुरया फ्रान्स यात्राया अवसरे “ला प्रेस” धैगु समाचार पत्रय् “जंग वहादुर नापं नेपालं वम्ह दरवारया चित्रकार इनामेलं चित्र च्वइम्ह उल्लेख जुगु दु । भाजु बालकृष्ण समंया कथं “बेलायतं लिंहा वया भाजुमचा धका भिक्टोरिया व अल्वर्टया चित्र छगु हे क्यान्भासे चिकंर) गं च्वगु दु । भाजु मचायाहे पालय् नेपालय् आधुनिक कलाकृतिया प्रदर्शनी व चिकं रंग दुहां वःगु जूगुलीं राणा कालया चित्रकार व चित्रकार वंशजया न्हापाम्ह आधुनिक चित्रकार (कलाकार) जूवःगु खने दु । वहे भाजुमचाया प्रतिभां यानाः राणतयेगु दरवारे नं आपालं चित्रकार पिनीगु सम्मान जूगु 
खनेदु । उगु ईया प्रतिभा दुपिं छुं छुं चित्रकार त मध्ये थपिं खः धीज नारायण , जीत नसिंङ्ग , राज नारायण सिं वयानं लिपा यापिं लक्ष्मी बहादुर, बखतमान, पुर्णमान, धीरजमान आदि आदि पिसं नं थःगु हे कला कौशल न्ह्यब्वया वंगदु । इमिगु लः रंग, चिकं रंगया किपात थनया विभ््िन्न दरवार, महल, व हनुमान ध्वाखाय् सिंहदरवारया ग्यालरी बैठक आदि थासे आतक नं सुरक्षित जुया च्वंगु दनि । 
 
ईकथं चित्रकारतः
              चित्रकलाया विकासय् वाःचाय्का स्वल धाःसा तेज वहादुर चित्रकार पाखें आधुनिक कलाया शुरु जुगु व वयकलं चिकं रंगया विकासे विशेष योगदान ब्यूगु खने दु । 
वयकनं कलकत्ताय् अध्ययन नं याना दीगु खः । तेज वहादुर चित्रकारं जुद्ध कला पाठशालाया न्ह्यलुवाः शिक्षक त मध्ये छम्ह खः । वय्कलं स्यनादीपिं मेपिं नां दंपिं कलाकार पिं खः दिल वहादुर, अमर वहादुर स्व. मनोहर मान पुन कृष्ण वहादुर आशाकाजी, वावुकाजी, भाइराम, केशव, अमीर मान, गोपाल तीर्थलाल वसन्त आदि चित्रकार पिसं थःगु प्रतिभा क्यना च्वना दीगु दु । तेज वहादुर नं दरवार हाइ स्कूलय् चित्रकला स्यनेगु ज्या नं यानादीगु खः । वय्कःया काय् मदन व म्ह्याय् शारदा चित्रकारं कला क्षेत्रय् दुग्यंक ल्हाःतया च्वना दीगु दु । अनं लिपा अमर चित्रकारया चित्रकला कौशल न्ह्याकेगुली तःधंगु देन दु । 
अमर चित्रकारया समकालिनं पिं मध्ये मनोहरमान पुन नं छम्ह नां दंम्ह चित्रकार खः । 
पुलांपि आपाथें चित्रकार पिसं परंपरागत किपा व पौभाःत च्वया थःगु लजगा न्ह्याका वया च्वंगु दु । थ्वहे परम्परागत चित्रकलायात जीवन्त वीगुया लागीं प्रेममान व अमीरमान पिसं परम्परागत कलाकार संघ, नेपाल परम्परागत आर्ट ग्यालरी चायेकाः योगदान वीगु कुतः जुया च्वंगु दु । अथे हे पौभा च्वयगुली लोक चित्रकार यागु देनं नं च्व छाय् बह जू । न्हूगु पुस्ताया चित्रकार (पुं) तय्सं आ याना च्वंगु चित्रकलाया च्वज्या –– लुम्विनी थी थी गुम्बा विहार व यलया क्वापाःद्यःया थाय् स्वय् बह जू । 
चित्रकार वंशय् मिसापिनीगु नं आपालं योगदान दुगु खने दु । अझला परम्परागत कलाय् मिसापिनीगु ल्हाः आपालं ज्यलावंगु खं दु । लक्ष्मी द्यः नाग भगवती द्यः सायाया ख्वापा च्वयेगुलि छेँ थःगु मागु ज्या याना नं चित्रकला पेशाय् मिसापिसं व्बति कया च्वंगु दु । ल्हातं च्वइगु चित्रयात न्हापांनिसें मौलिकता कथं महत्व वीगुलिं हे थौंतःक नं प्रेसं वा मेशीनय् छापष्य् यागु चित्रयात च्वया हस्त लिखित चित्रय् महत्व दुगु खः । 
थथे चित्र च्वयेगु ज्याय् जक मखु क्यामरां तस्वीर कायेगु ज्याय् नं पुं त गाक्क च्वन्ह्यागु खनेदु । थ्व ज्याः दकलय् न्हापां पूर्णमान चित्रकारं यानादिगु खः । 
स्वनिगःलय् नखःचखः व थिथि पर्वय् येंयापिं चित्रकार (पुं) तय्सं च्वयेमाःगु च्वज्या
 
घलः थाय् द्योयागु नां तिथी÷पर्व च्वज्या याइपिं
१. जनमहाद्यो जनमहाद्यो चैत्र अष्टमी रथ च्वइगु केलमुगुथी
२. जनमहाद्यो जनमहाद्यो न्हवंयाइवले लंपु छाइगु द्योच्वइगु केलमुगुथी
३. वंगले आजुद्यो येँन्ध्यापुन्हिद्वादशी द्योयात च्वइगु 
यसीं थनीवले
४. भाटभटेनी मफताद्यो ल्हुतिपुन्हि छन्हून्ह्यो टुंडालदेवी मफताद्योयामा ,,
५. हाडी गां थिथीद्योत      ,,       मिखा कंकेगु ,,
६. वंगले बाका भैरव येँद्याबले मासंगलीयापिसं द्यः च्वइगु ,,
७. पचली पचली भैरव मोहनी न्ह्यो सफा यायेगु वटुखल नं
८. मरु कुमारी रथ यध्यांपुन्हि न्ह्यो रथ च्वइगु केलमु गुथि
चैत्र अष्टमी कुन्हु
९. हनुमान ढोका हाथाद्यो यध्यांपुन्हि केलमुयापिं (अमीरमान)
१०. भद्रकाली भद्रकालीद्यो १२ दंया छक मासंगलीया चित्रकारत
११. लुती लुति अजिमा बालाच–हे मिखा कंकेगु 
१२. हलचोक सवाभक्कू यध्यांपुन्हि मासंगली तेजवहादुरपिं
स्वयम्भू
१३. जयबागेश्वरी
१४. स्वयम्भू
१५. गथु प्याखं या ख्वापा त दयकेगु 
१६. जयवागेश्वरी जयवागेश्वरी झिंनिदंया लम्पु छायेगु थःनेया पुंत
१७. विजेश्वरी विजेश्वरी छकः भिंद्यः क्वःनेया पुं त 
 
द्यःत च्वयेबलय् मूख्य सीके माःगु खंत मध्ये नं द्यःया रंग, ज्वंसा, तिसा वसः, ध्यान (आइकनोग्राफि) आदियात कयाः साप हे बिचाः यानाः जक द्यो त च्वयेमाःगु खने दु । 
चित्रकार (पुं) तयस्ं कर्मकाण्डय् याय्मागु च्वज्या 
१) मिसामचा ई (वेल विवाह)
क) ई याइँम्ह मिसामचायात :- सलापाः व मोकी च्वय्मा
ख) ई मुंकेपिंत :- ब्रम्हा क्वों, कुलिचा ज्वलं व अष्टमंगल
२) मिजंमचा कय्तापुजा (ब्रतबन्ध)
क) बौद्ध मार्ग :- कुलिचा ज्वलं, पुलु, गणेद्यो , फलिंहे व अष्टमंगल
ख) हिन्दु मार्ग :- कुलिचा ज्वलं, ब्रम्हा क्वों, पुलु, फलिद्यो व अष्टमंगल
३) ईहिपा  :-क) मिजं ः अ) बौद्धमार्ग ः पंचबुद्ध लुखा ध्दा च्वयगु
आ) हिन्दु मार्ग :- मंचमहेश्वर लुखाध्दा च्वयगु
ख) खय्बय् :- जोगीशालाय् (यज्ञशाला) न्यागः घः व यज्ञशाला च्वय्गु ।
४) ज्या जंकू :-
क) बौद्ध मार्ग :- कुलिचा ज्वलं, चतुर महाराज, ध्वाय्, बो सलः। पुलु, 
फलिद्यो, अष्टमंगल व लुखाध्दा च्वयगु , गणेद्यो क्वो । 
ख) हिन्दु मार्ग :- कलिचा ज्वलं, चतुर महाराज, ध्वाय्, बोसल पुलु, 
फलिद्यो, अष्टमंगल, ब्रम्हा क्वो व लुखा ध्दा च्वयगु 
५) छेँ दुनीधुंका छेँ भिंकेत बौ बिइमा : 
क) बाँ स्याना बौ बियगु :-  अष्टमात्रिका , अष्टमंगल , बौख्वा, चक्रफो, 
चन्द्र, सूर्य, फय्गं 
ख) लः बौ बियगु
अ) न्यापा ती धालकी :- ब्रम्हाइणि, ईन्द्रयणि, महालक्ष्मी , बौ ख्वा, 
चक्रफो, अष्टमंगल, चन्द्र सुर्य, व फय् गं । 
आ) साधारण :- बौख्वा, चक्रफो, अष्टमंगल, फय्गं,  चन्द्र व सुर्य 
इ) स्वपा ती धालकि :- महालक्ष्मी, बौ ख्वा, चक्रफो, अष्टमंगल, 
चन्द्र सुर्य व फय्गं
६) द्यो कूसाः द्यो जात्राय् कुईकेगु कूसा च्वय्गु । 
७) बुँगःद्यो जात्राबलय् :- रथय् छाइगु पताखय् च्वय्गु । 
८) देगलय च्वय्गु :- देगःया तुतासी, कू सल व मेमेगु च्वय्गु । 
९) गरुड नारायण :- 
अ) सप्ताह यायत व 
आ) नवां यायत याइम्हसिया ईच्छा कथं गरुड गयाच्वम्ह नारायण द्यो , 
जोसा व मेमेगु च्वय्गु । 
१०) भट्टाय् मिं तयतः मिं ज्वना ब्वया च्वम्ह हनुमान च्वय्गु ।
११) जनै कै वइबले च्वयगु :- जन कै स्वया सिहं च्वय्गु । 
१२) धकिं :-
क) प्याखं, बाजं व ज्या स्यनेधुंका पिटनेवले – नासं धकीं च्वय्गु 
ख) आगनय् लँपु छाय्गु, हिनेगु व न्हूगु तयगुबले – आगं धकी च्वगु । 
१३) द्यो प्याखं :- गाछिका च्वय्गु । 
१४) खपिं छेँया भैलद्यः – भैलद्यः च्वय्गु । 
१५) सुशाहा गणेद्यः – गणेद्यःया दृष्टि ।
१६) जरु :– जरुं च्वय्गु । 
 
नखः चखः व थी थी पर्वय् यल चित्रकारतयसं याय्मागु च्वज्या
१) दिल्लागा १४ (चौथी) (श्रावण कृष्णपक्ष चतुर्दशी) ः– गथांमुगः (घण्टाकर्ण) 
(विवरणः हासाय् नेपाली भ्वँ टिकाः बौख्वा च्वया बियगु )
२) गुँला थ्व पंचमी (श्रावण शुक्रपक्ष पंचमि) :– नागः पंचमि 
(विवरण :- नाग च्वया, नागमिगु ज्या)
३) गुँलागा १ (पारु) ( भाद्र कृष्णपक्ष परेवा) :-– सापारु (गाईजात्रा) 
( विवरण :- साख्वा, पंखा व ध्वाँय् च्वया मिगु ज्या )
४) कौलाथ्व १ ( पारु ) ( आश्विन शुल्क परेवा) :- नलःस्वनेगु –घट्स्थापना 
( विवरण :- नलः स्वनेगु निसे कौलाथ्व ७ (सप्तमि) तक भगवति व भुयु फर्सिइ दैत्यया ख्वा च्वय्गु वा च्वया बियगु । 
कौलागा ३० (औसी) (कार्तिक कृष्णपक्ष औशी) :-– लक्ष्मी पुजा
( विवरण :- लक्ष्मी द्यो च्वया मियगु व किजापुजा द्यो च्वय्गु लोप जुइ धुंकुगु )
६. चिल्लाथ्व १५ (पुन्हि) (मंसिर शुल्कपक्ष पूर्णिमा) :- दीगु पुजा –योमह्रि पुन्हि)
( विवरण :- चिट्ला च्वया मियगु )
७. बछ्लाथ्व १ –पारु) (बैशाख शुल्क पक्ष परेवा) :- बुँगःद्यो रथय् बिज्याइ 
( विवरण :- रथय् तसांनिुे म्वादि –माँदि) ज्वलं च्वय्गु व बियगु । 
८. बछलागा चौथी (४) (जेष्ठ कृष्णपक्ष चौथी) :- सिथि नखः 
( विवरण :- सिथि द्यो च्वय्गु व मियगु ) 
९. पोहेला थ्व १५ (पूर्णिमा) (पौष शुल्कपक्ष पूर्णिमा) :- माहा वनेगु (मार बनेगु )
( विवरण :- कापःया ध्वाय्लय् शिव सम्बन्धी द्यो च्वय्गु ) 
 
चित्रकार तय्सं याना च्वंगू ज्याःझ्वः 
 
धलः थाय् द्योयागु नां तिथि चित्रकार कव
१) फंपी दक्षिणकाली झपां च्वय्गु गुँलाथ्व १४ 
(श्रावण शुल्क १४) हौगः 
२) चोखोना अष्टमात्रिका व सिंह निम्ह च्वयगु कौलाथ्व १२ 
(आश्विन शुल्क १२) ,,
३) थेचो गथूप्याखं (अष्टमात्रिका) ख्वापा च्वय्गु कौलाथ्व १३ 
(आश्विन शुल्क १३० ,,
४) चोभार लोकेश्वर (करुणमय) चौलाथ्व १५ 
(चैत्र कृष्ण औसी) ,,
५) यल बुँगःद्यो व चोकभाःद्यो “न्ह्वं” चौलाथ्व १ 
(बैशाख कृष्ण पारु) ,,
६) यल बुँगःद्यो रथया धोमाय व धःचालय् च्वयगु कछ्लाथ्व १ 
(बैशाख शुल्क पारु) ,,
७) यल चोकभा द्योया रथया धोमाय् व धःचालय् च्वय्गु बछलाथ्व चौथी 
(बैशाख शुल्क ४) ,,
८) यल मंगलय् मूल चोकया खङ्गपानी च्वय्गु –खवं) ,,
९) मंगः भिन्द्यो च्वय्गु (मंग) ञँलाथ्व ११ 
(भाद्र शुल्क ११) छुसिका
१०) नुगः भिन्द्यो च्वय्गु (नुग) ञँलाथ्व ११ 
(भाद्र शुल्क ११) नुगः
११) च्यास च्यास भिन्द्यो च्वयगु
 
 
यलया करुणामय तुतः ब्वनीगु चलन
वुंगया वुंद्य (यलया करुणामय) बछलाथ्व पारु कुन्हु यलय् रथय् तया कन्हे कुन्हु नसें  रथं क्वमका तक व प्यन्हु बिचा खुन्हु यलया चित्रकार (पुं) तय् न्हि न्हि करुणामय् द्यःया तुतः ब्वनिगु चलन दु । 
१) भैरव ख्वापा (हार्खां द्यः) ब्ववनेगु 
बुंगःद्यःया रथ सालाः याः न्यायेवं यलया लगंख्यः छ्वय्ला बूखुन्हु इखालखुइ 
भैर द्यः या निपा ख्वाःपा ब्वया गुर्जु तया पुजा याना छेंजःपिं सकसियां समय्बजि नयेगु ।
२) तारा बसुन्धरा द्यः ब्ववनेगु
यल पंचदानखुनु तस्मि, बिभ, जाकि, गोगु माय्, वा, सिसापुसा, आदि तया पुजा याना दशमिखुनु यलया क्वाबहाः (हिरण्य बर्ण महाविहार) लय् ब्वये यंकीगु । उबलय् विहारं झीगुहे तगोगु गुल्पा, माना बिया हइ ।  व खुन्हु यलया दक्व विहार, बहाः बही व छेय्खांपतिं नं द्यः ब्वये हइगु परम्परा दु । सापारुकुनु उगु गुल्पा व मानय् जाकि, वा व ताय् तया छाः वनेगु । लिपा भिन्द्यः जात्रादिंया सुथय् दः दुका वनेगु । थ्व तजिलजि क्वाबहाःलय् गुबलय् निसें न्ह्याका वयाच्वंगु दु धइग्ु थ्व बिहारया शिलापत्रय, थ्यासः सपूm व लिपि सपूmले न्ह्यब्वयातःगु दु । 
३. चौ छाःवनेगु
कतिपुन्हीखुन्हु  सुथय् यलया नागबहाः या दक्षिण ढोकां दुहांवना न्ह्यःनेच्वंगु पुर्खा थापना यानाथुकुगु चिभाः सफा याना उं, चुन पाना सुथय् हे पुजा याना चौ छावनेगु, अस्तमिखुन्हु चौ क्वकावनेगु । मतःया बलय् मतयाः फः वनेगु । 
४. यलया कात्तिक नाच (नरसिंह प्याखं) ः
थ्व प्याखंलय् हिरण्यकश्यपु जुया प्याखं हुलिम्ह यलया पुंत खः । 
ख्वपया च्वज्या – जुया च्वंगु व्यवस्था
ख्वपया नवदुर्गा द्योया ख्वापा दयेकेगु रंग तयेगु ज्या कागे अष्टमी कुन्हु लिसें शुरु  
जुइ । थुकी १३ पा ख्वापा दइ  । १ महादेव, २, गणेश, ३. ब्रम्हायणी  ४. महोश्वरी ५. कौमारी  ६. बैष्णाबि  ७. बाराहि  ८. इन्द्रायणी  ९ महाकाली  १०. सिंघिनी  ११. भैरव  १२. ब्यांधिनी  १३. श्वेत भैरव ।  बाच्छीया दुने फुकंज्या सिधयेकेमाः । थ्व ख्वापा यात महा नवमि कुन्हु ५ ताःइले ब्वयेमा । ख्वपयापिं दके अप्व सिनं स्वः वइ । चान्हे २ बजे ती द्यो जुइपिं गथुत व नाय्खिं बाजा कंबाजा (सायमी) नं थाना मस्या प्वा च्यााका द्यो काःवइ । इमिसं खाःम्येया छुयाला, कचिला व सम्येबजि द्योयात छाना मेपिंसं सुनानं मखंक दृष्टि कंकेगु ज्या जुइ । अले व ख्वापायात चित्रकार (पुं)  या ल्हातं लःल्हाना बीगु ज्या जुइ ।
नवदुर्गा द्योया लागि भ्वतय् (कागज) च्वयागु चितल्हा, (चित्रलाहा) भैरव, श्वेत भैरव, सिंह, दुम्हः, कुमारी, महालक्ष्मी व थिथि चित्र त नं वीमाः । 
योमढी पुन्हि सोन्हु न्ह्यो द्वादसी कुन्हु चांगु नारायण द्यो थाय् महा स्नान याइगु दु । उकीया लागी क्वय च्वं कलश त च्वयमाः । 
दिग कलश १० अष्ट कलश शिव शक्ति
ग्रह कलश द्वादस नारायण १२ स्नान कलश
छेत्र योगिनी सर्या,निर्या गण गुरु
वेंद प्रणित कलश श्रीलक्ष्मी यक्ष लक्षनी
नाग कलश भ्वयत् व भ्वीइ फसी भैरब मुर्ति–२
ख्वापा
 
होली पून्ही स्वन्हु न्ह्यो द्वादशी कुन्हु निम्हचित्रकार त वना भोटया चण्डेश्वरी देगलय् च्वंम्ह भैरब विधि कथं पूजा याना रंगरोगन यायेमा । पुन्ही कुन्हु यात द्यो या छ्यों छगः च्वयगु व वाँकी ज्या च्यान्हुया दुने सिधयेकेमा । च्याचागुन्हु च्वना अनया पुजारी (आचाजु) पिन्त चित्रकार पाखें ग्वंगः स्याना भ्वय् नकेमा । गुन्हु दु खुन्हु लिहां वय् बले आचा ख्यो धाःगु थासय् लिफः मस्वसे बौ तया वइगु चलन आतक दनि । 
ख्वपया विस्का बलय प्याहां विज्याइपिं प्रत्येक द्योया इलां तय्गु चलन दु । थ्व इलांखय् छु द्यो खः वहे द्यो च्वइ, अले फुक्क द्योया द्यो कुसाय् नं ईकथं माबलय् पुंतय्सं च्वइ । चित्रकार (पुं) तय्सं ख्वपय् याना वया च्वंगु च्वज्याया धलः थुकथं दु :-
 
धलः थाय् द्योयागु नां तिथी पर्व चित्रकार तय्सं च्वइगु
१. टौमढी भैरव (चैत्रया प्या पाखे) मिखा च्वयगु
रथ यात्रा
२. टौमढी भद्रकाली द्योछें रथ यात्रा रंग रोगन यायेगु
(थुकिया खर्च ख्वपया गुथी खर्च अडृां याइगु खः)
३. योसीं ख्यो भैरब मूर्ति विश्का वलय् भैरव (मूर्ति) व
पंचरंगी च्वयगु 
(फै बाँहा स्यायेगु) दृष्टि खंकेगु दृष्टि च्वयेगु
(गुथि तहविल अडृां १२ हेयं् खेंय् व दाँ ४०।– वीगु दु)
४. तलेजु तलेजु भवानी सिठी नखः सिठि मण्डः च्वयगु
(थुकिया ज्याला बजि कूछिं जाकि कुछिं बिइ)
५. बनेपा व ख्वपय् नेकुधलं दयेकूसा गुंला बलय् २२ कलस हासा, पुलु व 
वज्रसलापाः, 
अष्ट मंगल व  नाग छव्यो नं मा
६. बोडे निल बाराहि गथांमुग च¥हे ख्वापा दयका वा ख्वापाते 
  (गण प्याखँ) रंग रोगन यायेगु
थ्व याये माःम्ह मन्हु नं लाकां मन्ह्यासे वया सापारु कुन्हु धुं धुंपाय् च्याका 
नमवासे व्यासी वना थःगु छे येकी (थुकिया ज्याला इ अनुसार काई)
७. नवदुर्गा नवदुर्गा गथामुगः च¥हे ख्वापाया लागि पुजा विधी 
याना चा फ्यायेगु ।
८. द्यों छें त्रिपुरा सुन्दरी यन्या पुन्ही हाकुगु रंग वा भूइ सिन्हखं 
अष्ट मंगल, कलश व 
मिखा च्वयेगु ।
९. टौ मधी भैरबनाथ या देगः चौथी खुन्हु पुलुया भैलः द्यो च्वयमा 
१०. लाकोला छें, 
टौमधी भैरवया देगः पुलु किसी च्वयेगु
(थुकिया ज्याला ख्वप गुथि खर्च अडृां सरुवा जाकि ९ पाठी वा पुलु किसी च्वःगु या ज्याला १००।– बीगु । )
चथा बले सिंहवाहन रक्त वर्णम्ह लिफः स्वया च्वंम्ह चथा द्यो मीगु चलन ख्वप्य जक दु । 
११. हनुमानघाट गंगा व स्वस्थानी मिला पुन्हि÷छ्याला पुन्हि गंगा छम्ह व 
गरुड ध्वजा नं वीमा । स्वस्थानी छम्ह च्वयेगु ।
१२. तलेजु तलेजुया मू चुक फुलपाती छन्हु न्ह्यो न्याम्ह चित्रकार नाइके व 
ज्यापालाःत  वनाः 
रंग पायेगु । 
 
तलेजु भवानीया दुई माजु द्यःया थाय् दयं् दशं चैत्र मसान्त कुन्हु चा यागु ग्वजाय् रंग पानाः वहयागु भुई (देमा) नाग छम्ह च्वयेमा । व बैशाख १ गते न्हू दँ कुन्हु ब्वया तइगु आतकं चलन दनि । 
भैरव गुथि  ख्वपः पाखें सिपाडोल गा.वि.स. सान्ता पौः फल्चा सछिव नीदं न्ह्यो दयेका इलय् व्यलय् न्हूधा जुया च्वंगु दु । 
ने.सं. १०१६ पाखे ख्वपः तुंछेँया हर्षवी चित्रकारं वाकुपति नारां द्योया दगलय् व भिन्द्योया देगलय् ताःहाकःगु लुं सिया तःगु पताः छाया तःगु आतक नं देगले शोभाय्मान जुया च्वंगु दनि । 
ख्वपय् कर्म काण्डया चित्र च्वयेगु ज्या
१. मचा बुइवले मचा कथिखय् तयेत मिजं मचायातः चन्द्र व सूर्य
मिसा मचायात ः लक्ष्मी सरस्वती
जातः खय् नं मचा या लक्षण वा राशी कथं द्यो च्वकीगु चलन दु । 
२. मिसा या इहि बेल विवाह ः
बौद्धमार्गी जूसा शिव मार्गि जूसा
कलस १७ गः तगोगु कलश खय् चतुरमुखि व्रम्हा १
दिग कलस १० गणेश १, अष्ट मंगल ७, पा 
श्री लक्ष्मी यक्ष यक्षनी ४ श्री लक्ष्मी यक्ष, यक्षनी ४ प्रणीत १
नाग कलश १, गणेश कलश १ (इनाय) नाग,कलश १, भ्वतय् च्वःगु अष्टमंगल १ जोः
इन्द्र कलश जज्ञया लागि बज्र अंकित पुलु १ नाग छत्र १, इहि मचाया लागि सलापा १
स्वां कीगः तयत स्वस्ति चित्र अंकित हासा छपा   सापाख्वा १
सलापाः छ्योने तयत सपाख्वा १
अष्ट मंगल १ जो
३. शाक्य गुभाजुया वडे छुइ बले ः
च्वय च्वयागु १७ कलश व ५ म्ह नाग या कलस तना २२ याई वलय् (विहारे) नं चित्र च्वकीगु । आगमय् आगं धकिं च्वकीगु । 
४. व्याहा (इहिपां) याइबलेः
वौद्धमार्गीतय् शिवमर्गि तय्
लुखाय पंच वुद्ध च्वकी लुखाय गणेश, कुमार, व्रम्हा, विष्णु व महादेव
वैरोचन अक्षोभ्य, अमिताभ, अमोघ सिद्धि, पार्वती च्वकी
रत्न सम्भव
शाक्य, वज्राचार्य व उदाय तय मह्रीकसी च्वकिगु चलन दु  स्य स्य तय् मदु । 
५. ज्या जंको याइवलेः
वौद्धमार्गी शिवमार्गी
च्वय न्ह्येथनां थे २२ गः कलश मा दिग कलश १०, ग्रह कलश ९
प्रज्ञापाय् धेगु छुटृै कलस मा अष्ट कलश ८, स्थान कलश ४
स्वस्ति दुगु पुलु, जंको खःया लागि सतधारा सहस्रधारा २, श्री लक्ष्मी यक्ष, यक्षनी
व्वसल २ म्ह । ४, प्रणित, १ नाग कलश १ खःया लागि ब्वसल २, अष्ट मंगल १
६. सीबलय् माःगु च्वज्या
बौद्धमार्गी जूसा शिव मार्गि जूसा
देखा दुपिं सित धासा वुद्ध, धर्म व
संघ वज्र स्वां, सपूm अंकित अखुंचा म्वाः
दुगु कलश । कूताःया लागि 
दसदिग चित्र दुगु ध्वजा, अष्ट मंगल ।
७. ज्वना कै ( जनै कै)
ज्वला नागं न्याइ कै वइबले थाय् स्वया सिंह च्वई । तुइगु, न्ह्याउंगु व हाकूगु रंग जक च्वइ । च्वय मछिं थाय् जूसा भ्वतय् च्वगु सिंह नं तिकेगु चलन दु । 
८. सप्ताह याइबले :-
गरुड ध्वजा च्वइ, भागवत पुराण कंकूसा भगवति नं च्वयगु चलन दु । तःजी याना मण्डप दयका याइगु जूसा कापतय् दश दीग ध्वजा व थी थी प्रकारया कलस नं माः । कजीया गच्छे अनुसार याकी । 
९. अप्पा भत्ताय् मि तयत :-
ह्यांगु कापतय् मि प्वा ज्वना च्वंम्ह हनुमान च्वई ।
१०. न्हूगु छे पलिस्था वा छें शुद्ध याइबले । 
मिला (धुरी) या लागि चक्र चीं, अष्ट मंगल, व बौख्वा छपा मा । 
इलेव्यले द्यो देगले रंग रोगन यायेत चित्रकार (पुं) तय्सं हे याना वया च्वंगु दु ।
 
ख्वप देशय् चित्रकार (पुं) तयगु वर्गिकरण थथे दुः 
(क) छेंखाय् रंग रोगन याइपिं
(ख) कतांमरी या लागि चिचि पाःगु ख्वापा या ज्या छें च्वना हे याइपिं
(ग) छें हे च्वना पौभा च्वइपिं
(घ) च्वज्या याय् मसःपिं मेगु ज्या याइपिं
(ङ) थी थी देवदेवी पिनिगु ख्वापा दय्किपीं
(च) आपा धै थें (पुं) तय् च्व ज्याय् हे थःगु लजगा याना च्वंपिं दु । 
पुलापिं मन्हुतय् न्हापा (करिव ६० वर्ष न्ह्यो) गजिफा म्हितीगु चलन दु । थ्व गजिफा चाकलाई (छेंगु यागु दय्कीगु) । छख्य पटिृ फुक्क गेरु (चिकं रंग)  जुसा म्येखे पटिृ च्वकूम्हेसिया इच्छा कथंया चिं, चित्र च्वयगु जुई । तास म्हितेगु  चलन वयाः थ्वया चलन तना वन । थथे हे नागपास नं च्वयगु चलन तना वन । 
 
थिमिया चित्रकार (पुं) त 
स्वनिगले दुने च्वंपि चित्रकार (पुं) त मध्ये थिमि मध्यपुरय् नं न्हापां निसें च्वना थःगु लजगा न्ह्याका च्वंपि यक्को हे दु । आ तक नं क्वय् च्वयागु च्व ज्यात याना च्वंगु दु । 
थिमिपाखें यायेमाःगु च्वज्या त थुकथं दु ः
१. मोही बलय् कुमारी, काली व भैरव यात लंपु छायेगु,
२. लायकुलि मू लूखाय्, यमदूत, शिव दूत व अष्ट मंगल च्वयेगु ज्या,
३. थिमिया लुकना द्यो (लोकेश्वर) लंपु छायेगु मिखा कंकेगु ज्या याइ,
४. दे देशले च्वयेगु व धार्मिक क्रिया कर्मया सम्पूर्ण च्वज्या नं आतक याना वया च्वंगु दु । 
 
७. चित्रकार (पुं) तय्गु सामाजिक विधि व्यवहारया धलः
मचा प्वाथ्य दुसांनिसें मस्तय् ज्याखंतक 
१) इहीपा
२) धौवजी नकःवने
३) सिचुपालु कंकेछ्वय्
४) घ्यःवजि नकःवने 
५) मचाबू ब्यंके
६) मचाबू स्ववने
७) मचाबू लह्यू हयेगु
८) लहिहया प्यन्हु दयका
९) प्यूचां न्हयाकःवयेगु
१०) जा नकेगु
११) निदं बुन्हि
१२) कय्ता पुजा
१३) इहि यायेगु
१४) बाह्राःतय्गु
१५) बाह्राः छुवनेगु
१६) बाह्र पिकाये खुन्हु
१७) न्हिकं काये, देखा काये
१८) ब्याहा यायेगु
क) ग्वये बिये
ख) कल्यां न्हयाकःवने
ग) भौमचा काःवने
घ) भौमचा पितबिये
ङ) भौमचा व्हंके
च) निध्याभू
छ) ओंजला वने
ज) जिलाजं दुचायके
झ) भौमचा कायेके छ्वये 
ञ) सम्धी स्वायेगु
ट) थाय्पा लुये –नायः लुये)
ठ) बुढाबुढी जन्को
 
सीधुंकाः याये माःगु क्रिया
१) सिथं येंकेगु
२) चिपं थिकः वये
३) फुकी वाकाय्पिसं तयेहइगु
४) विचा वये
५) लोचाः वये
६) लोचा वजीनये
७) न्हेन्हुमा तये
८) दूब्यंकः वने
९) घःसू
१०) नी प्यं थय्गु बर्खि च्वनेगु फुके यायेगु
११) लत्या
१२) कुलाघ यायेगु
१३) लय्प्पं थयेगु
१४) खुला तिथि
१५) दकिला तिथि
१६) पाहाँ ब्वने 
१७) निदंया तिथि
 
मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार
संस्कृति व संस्कार
पुं समुदायलय् न्हयाकावयाच्वंगु थी थी कथंया संस्कृती व संस्कार छसिकथं थुकथं दु :-
 
धौबजि नकेगु 
म्हयाय्मचाया प्वाथय् दया मचा बुइगु ई न्हयःने थ्यन कि थः छेंय् सता वा थःछेंय् वइबले धौबजि नकेगु चलन दु । प्वाथय् दुम्ह मिसा थःछेंय् च्वना मचा बुइके मज्यूगु चलन दु । मचा बुइगु ई जुइ धुंकुम्ह वा च्याला फुना गुलाय् केनेवं थःछेय्पिंस धौबजि नकः वनेगु चलन नं दु । 
धौबजि नकीगु खुन्हस ज्वलं क्वय् न्हयथनागु दु ः
क) लाग्व ख) लपी ग) ग्वाः घ) मोसिप्वः ङ) बजि
च) मरि छ) योमह्रि ज) सिसाबुसा
झ) धौ व म्हयाय्मचायात यः यः गु नसा 
 
सिचुपालु कंकेगु 
मचा बुईबलय् माक्व ग्वाहाली दिदी अजिं याइ । दिदी अजियात नेवाः समाजय् छम्ह अजिमाद्यःया प्रतिक कथं हना वया च्वंगु दु । मचा बुइवं मचाबुगु छेँ नं मिसाया थः छेँय् मचाबुगु धैगु बुँखं कंके छ्वयेत सिसापालु क्यंकेगु धाइ । लमि सिसापालु ज्वलं ज्वना मिसाया थःछेँय् क्यंवनेगु चलन दु । सिसापालु ज्वलं क्वय न्हथनागु दु ः 
काय्बूसा म्हाय्बूसा
क) चाकु १ ग्वारा क) चाकु १÷२ ग्वारा
ख) ईमू १ माना ख) ईमू १÷२ माना
ग) चि १ मना ग) चि १÷२ मना
घ) पालु १ कायं् (तःकागु) घ) पालु १÷२ काय्गु 
 
थः छेँयपिंस सिचुपालु ज्वलं स्वया काये वा म्हयाय् बुगु सिइका गुलि सिचुपालु ज्वनावगु ख उलि हे साया छ्वयेमाः । मचाबुगू छेँ व फुकि खलकय् मचा बू खून्हू निसे मचा बू मब्यकुतले छेँ व म्ह शुद्ध मजु धाइ । थुगु ई यात जयविलि क्यं धायेगु चलन दु । 
येँ या चलन कथं जीफो १ गः घ्यो १ पाउ नं तया येकेगु जुल । काय् बुसां म्हयाय बुसां काय् बुगु थें तयेमा तर म्हयाय बूसा चाकु निकूः थला निकुतिं तया छ्वेय्गु चलन दु । 
 
घ्यःबजि नकः वनेगु 
मचा बुगूया छन्हू वा निन्हू लिपा थःछेंपाखे घ्यः व बजि ज्वना मचाबू स्ववनेगुयात हे घ्यः बजि नकः वनेगु धाई । घ्य बजि नकः वनेगु ज्या दतले फतले मचा बूम्हेसिया मां हे वनीगु चलन दु । ज्वना वनेगु ज्वलं क्वय् न्हथनाकथं दु ः 
क) घ्यः लय् सिया बजी ख) सेकि बजि ग) घ्य
घ) चाकु १ ग्वारा 
इमित कौला याका हय् माः । 

पि ध्यंकेगु 
मचाबू ब्यंके छन्हू न्हयः मचाया पि ध्यंकेगु चलन दु । थ्व छेँय् मचा बुइबले जक याई । पि ध्यंकः वम्हःयात दस्तुर बिइमाः । थौं कन्हय् अप्पो अस्पतालय् मचा बुइकेगुलीं बूइसातकी हे पि ध्यंकेइ । 
 
मचाबू ब्यंकेगू
मचाबूगु प्यन्हू वा खुन्हु दयेका मचाबू ब्यंकेगु ज्या याइ । थ्व खुन्हु छें छखा नी सी याना छेँ जः व फुकि खलः बौ नं स खाना लुसि थिइका व मिसापिनि लुसि थिइका सकस्या म्वःल्हूया निसी यायेमा । मचाबुम्हसिया थःछेँ मांम्ह क्वय् न्हथनागु ब्यंकेगु ज्वलं ज्वना थ्यंकेमा ः 
क) कोतः ख) मचायात वसः ग) मचायात लासा, फांगा, फुगः
घ) मचाकथि मचाकथि च्वकाय् काय्जुसा चन्द्रसूर्य ङ) आजसला
म्हयाय्जुसा न्हायक सिन्ह मू चित्र च्वका न्हय्वसाया च) जाः नक्यु बाटा
रुपे खाइगु चलन दु । 
छ) जाकि ज) ति खोला झ) चिकं
ञ) अंगु ट) लुँ ईचा ठ) व ईचा
ड) माम्हेसित चिकने च्वनेगु वसः ढ) सगंलय् देय्छायगु वसः 
ण) जिलाजं यात काप त) में छ्यों (काय्बुसा छग व म्हाय् बूसा बागः)
थ) भ्वय् ज्वलं व द) क्वाटिवासः १ पाउ 
 
न्हूगु विधि व्यवहार कथं म्ये छ्यों येंके म्वागु जुगु दु । 
दिदी अजि मचाबुम्ह देनाच्वंगु फुक्क सु, सुचुका छ्वयेका छ्वइ । मचाबुम्ह छय्ला च्वंगु थलबल, माम्ह व मचायात मि पंकिइ । मचाबुम्हसित मोल्हुका न्हूगु वसः (थः छेँ न हगु) पुंकेगु ज्या जुइ । दिदी अजिं कुलाब्व स्वनाः ब्व स्वब्व तया छ्वासः अजिमा पूजा याइ । आगं ब्व, ज्योना लप्ते वा पाः लप्ते १२ ब्व तया पिने मचातय्त ईना बिइ । थःछेँ नं हगु कोतलं माम्ह, बौम्ह, मचायात छेँ या थाकुलि नकिनं पूजा याना धौ सगं बिइ । दिदी अजिं बौम्हसित दक्षिणा छाय्काः मचा लः ल्हाइ । थुलि सिध्यवं सकसितं कौला याकिइ । फुकिबाकाय् नापं सकसितं भ्वय् नकेमाः । 

मचाबू स्ववनेगु 
मचाबु झिनिन्हू, बाछिति दुसांनिसे थःछेंय् लहिक, मवतले मिजंया स्यापि थःथितिपि व मचाबूम्हेसिया स्यापिं थः थितिपिं मचायात छायेत जाकि, दक्षिणा, चिकं व मचाबुम्हेसित बजि, चुंला, थ्व, घ्यः १ पाऊ चाकु छग्वारा, थ्वं छ घौ, जा नयेगु वाताय् जाकि, मरि ज्वना मचाबू स्ववनेगु चलन दु । संम्धि खलयात कौला याकाः भ्वय् नका छ्वइगु चलन दु । 
 
मचाबू लहिकेगु 
मचाबूगु बाछि नीन्हूति दयेका थःछेपाखें क्वय् न्ह्थनागु ज्वलं तालाका मचाबू 
स्ववनि । मचावु लच्छि मदुनिबलय् मचाबुम्ह म्हयाय्मचायात थःछेय् लहियंकी । थःछेय् लक्षी निसें निलातक लहिगु चलन दु । 
क) बजि ख) चुंला ग) घ्यः घ) चाकु
ङ) थ्वं च) जाकि छ) चिकं
माजुम्ह मचाबूम्ह भौ स्ववनेगु
थः भौ थःछे लहियंका प्यन्हू दु खुन्हु मचाबुम्ह भौ स्ववनेगु चलन दु । थ्व खुन्हु माजुम्ह क्वय् न्हथनागु ज्वलं तालाका ज्वना वनेमा । 
क) बजि ख) चुंला ग) घ्य
घ) चाकु ङ) थ्वं च) जाकि
छ) चिकं ज) धौ
प्यूचा न्हचाकः वनेगु 
थः भौ थःछेँय् लहियेंका बाछिति दतकि थः छय्चित लुँ यागु पिउचां न्हयाकः वनेगु चलन दु । 
न्ह्यापनय् प्वाः खंकिगु 
बुम्ह मचा लःत्या निसे स्वलाःया दुने न्हयाय्पने प्वाः खंकि । थ्व मिज व मिसा मचा जुसा न्हयापनय् प्वाः खंकेगु चलन दु । 
 
 
मचा जंक्व
काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां, म्हयाय्मचा जूसा न्यालां वा न्हय्यलां मचा जंक्व (जा नकेगु) याई थ्व खुन्हू छे छखां बं थिला, फुक्कस्यां लुसि थिईका म्वः ल्हूइया निसि याइ । थः गुभाजुं पूजा याये सिधयेका तासया लं फिकाः, तपुलिं पुइका, तुतिई वहया कल्लि न्हयाका, ल्हातय् पंचरंगय् या चुल्या न्हयाका, न्हयाय्पने लुँयागु चाःचा स्विइका पाजुं मचा बुया गणेद्यः पूजा या वनी । निनिम्हं गणेद्यः पूजा याइ । छेँ लित हया मचायात धौ संग, खें संग बिइ । अले थाय्ब्व न्हइच्याकाः पंचग्रास याकाः थाय्ब्व चिपं थिकिइ । थाकुलिं निसें छसीकथं लुंया असर्फीं दुरु जा (खीर) तुया नकिगु चलन दु । मचायात दुरु जाः नके सिधय्का सकसिया सिन्ह तिना पूजा दिकिइ । सकसितं भ्वय् नकी । 
मचायात ख्वपय् याकेगु 
बांलाःगु ल्वगु व उपयुक्त ई स्वयाः मचायात ख्वपय् याकेगु नं चलन दु । थ्व ख्वपय् याकेगु चलन परम्परा निसें दुगु मखुसां लिपा अनिवार्य रुपं चलन याना हगु खः । थ्व ख्वपय् मयाकल धाय्व मस्तय्के तःकै वइगु यक्व सम्भावना दु । थ्व मस्तयत ख्वपय् याकिई बलय् छगु अलग हे कथं पूजा यायेगु चलन याना तःगु दु । मस्तयके तःकै वइबलय् अथे हे पूजा यायेगु चलन परम्परा निसे याना तगु खः उगु कथंया पूजायत कैद्यः पूजा धाइ । उगु कैद्यः पूजा याईबलय् कछ्ला माजु सितला माजु व बछला माजु नाया अजिमा द्यः पिन्त पूजा याईगु खः । अथे तः कै वइबलय् कैद्यः पूजा यायेगु ज्वलं क्वय् न्हथना कथं ताः लाकेमाः । 
क) ग्वफुकी ख) दुसिमरी ग) कोलसिया घ) ब्याँचा सुखुला
ङ) मिश्री (नवा) च) खमायचा घाय् छ) सिसीया लप्ते
ज) सिसिलप्तेया पंखा झ) चिग्वः कय्गु फ्वया ञ)   लैं
ट) नीहः ठ) नी हलु
सिसैया लप्ते च्वःथ्या, प्वथ्या निपा (निहः) तया तिंकथिई स्वचाका च्वयनं क्वयनं कचिकां चिनागु पंखा गुन्हु दुकुन्हूया गुपाः झिनिन्हु दुखुन्हूया भिंmनिपा ज्वलं माः । नीछन्हू दुकुन्हु चिग्व कय्गु फ्वया व लैं सिसाबुसा व्हले मागु परम्परां निसे यानातःगु खः । थौ कन्हय् मस्तयत ख्वपय्याकाः अथे पूजा यायेगु चलन न्हनावने धुंकुगु दु । 
 
निदं बून्हि 
मचा निदँ दय्वं निदँ बुदिं धका मचायात निगः योमरी क्वखाय्का बुदिं याइ । बुदिं खुन्हू गणेद्यः, दिगुद्यः अजिमा द्यः व मेमेपिं द्यःपिं थाय् पूजा यानाः छेंय् सुकुन्दा च्याका काप वा वस देछाया न्या, ख्येँ व मधुरसं संग विया वुदिं याइ । निदं खुन्हु मचायात निगः जक योमरी क्वखायेकिगु खसा न सछि व च्याग वा नीप्यगं योमरी व सिसाबुसा मचाया पाजु पिन्थाय् बिइ यके माःगु चलन दु । योमरी बिई यकिगु ईलय् पाजु पाखे मचायात वस छजू बिइमा । अथेहे योमरी प्यगःलं क्वखायका प्यदं बुदिं नं याइ । खय्तला झिनिदं तक नं अथेहे योमरी क्वखाय्का बुदिं यायेमा धाइ । द्यः पिं पूजायाना बुदिं यायेगु चलन धासा जम्मकाछिं वा म्वाना च्वतंले यायेगु चलन आः तक्क नं द हे दनि । 
निद बुदिं याइ बले आ पाजुपिंथाय्नं योमरी यंकेगु व पाहाँ सत्येगु चलन मयात । 
 
बुसंखा 
मचा न्हय्दँ निसे झिदं दुने याइगु बुसखा खः थ्व बुसाँ निसेपा मचासे लहिना तःगु सं खाकिगु खः । बुसं खाकिगु, खुन्हु पाजुम्हेस्या लुँ व वहया खोचा सं खाके भाय्याना नौनं सं खाकिइ । निनिम्हेस्या सं न्हूगु कापतय् फइ । अले मचायात धौ, ख्यें, न्या व (मध) मधरस संग बिइ । थुलि सिधय्वं पाजुम्हं ज्वनावगु वस जुच्छि मचायात, माम्हेसित जुच्छि व बौम्हसित काप थौ कन्हे थ्व चलन मयाय् धुंकल । 

कय्ता पूजा 
          मिजंमचा न्हय्दं निसे झिँस्वदँ दुने कय्तापूजा याइ । कय्ता पूजा याय्गु भिंगु दिन जोशीया थाय् वना साइत कया जक कय्ता पूजा याइ । अक्षय् त्रितीया पचि मल्हः श्रीपंचमी चालं खुन्हु यायेत साइत स्वये म्वा । थ्व खुन्हु मेखला बन्धन विधि अनुसारं कलशाचरण पूजा व होम याना पूजा याइ । कय्तापूजा खुन्हु मचाया पाजु लँु ख्वः चाःं वह ख्व चां सं खायके भाय्याना आंग्सा चिं तय् धुंका सुच्चुक सं खाकिइ । मचायात खाकुगु स थायभु मचाया निनिं ज्वना सं फय्काय्माः । सं फम्ह निनियात सं फईगु थाय्भुई न्हूगु काप छकू तया बिइमाः । अन विधि कथं पूजायाना मचायात कय्ता चिकि (कय्ता न्हयकू व्हनातःगु जुइमा) । वनान्तर छोय्गु हिसाव म्हासुगु (पिताम्बर) कापत धोति चिका चलाया छंयंगु, धनुष, फसि कथि, नसाम्हिचा पाछायका खरु लाका न्हयाका वनान्तर वनी म्हेसित स्वामाः जाकी, ध्यवा, फलफूल , ग्वा छवेय् तया भिक्षा दान वी धुंका पित छवइ । गनेद्यः थाय् यंका न्हयफ्व स्वांफ्वः च्वया ग्वाःहः न्ह्हलय ग्वःगु ग्वय् व लवं तया उकि मचायात पला छिकाः बिसिके छवई । मचाया पाजुं ज्वना गणेद्यः भागियाका पाजुं धिवा बिया लिगना हई । पिखा लुखास सिफः लुना छे दुकाई । मचायात वस पुंका छथाय् फेतुका धौ संग खें संग बिया पूजा याये सिधयेवं मचाया पाजु निनि पाखे वसः बिया खें धौ सगं 
बिइ । अले फुकिवाकाय् म्हायमचा, भिनामचा सकसिन तपुलि, काप, बेतालि ज्वलं धौ व खेँ सगं बिइ । थ्व खुन्हु पाजु खलः, म्हायमचा, भिनामचा व ईष्टमित्र सकसित क्वय् न्हथना कथं च्याता धासाः खाना भ्वय् नकि । 
क) पालु ख) मुस्या (हाकु) ग) घ) पःमाय् 
ङ) खय्पि च) च्य्पि छ) वाउँचा ज) ला (दाय्कु)
थ्व फुक्क जवं चाःहिकेमा मस्यां धुंका वः तइगु यल देया चलन दु । 
कय्तापूजा खुन्हु गणेद्यः थाय् हँय्, दगु, में, बाँ, स्यायेगु नं या । उखुन्हु बहनि भ्वय् सिधयेका फुकिवाकाय् व थः छेँ जः च्वना सिकाभू (सि सगं) यायेमा । 
गुम्हेसिया छें हे कय्तापूजा याना सिधय्कीपिं नं दु । कय्तापूजायाम्ह मचां प्यन्हू तक कय्ता त्वते मज्यू । 
 
ईहि यायेगु 
म्हायमचा न्यादँ निसें न्हय्दँ दुगु इले थम्हं हे ई मुंकाः, ई मुकुथाय् वा ज्याथपिं जक्व यथाय् ईहि याये यंकिगु चलन दु । ईहि कर्म खंका लित हःपि मिसामचातय्त छें दुतःयंके न्हयः पिंखालुुखुई फंबारा छुइ ।
 
बाह्राः तयेगु 
मिसामचा न्हयदँ निसे झिस्वदँया दुने बाह्रा तयेगु चलन दु । बाह्रा तयेत जोतिष क्यनाः भिंगु साईत कया तयमा । बाह्रा क्वथाय् निभाः जति दुहाँ मवंक झ्याः, व्ह, प्वाः, तिइमा । भिंगु साईत खुन्हु बाह्रा तैम्ह मिसामचायात धौ सगं बिया मिसा मचा व बाह्रा पासा नाप तुं बाह्रा क्वथाय् कुनि । थ्व खुन्हु निसे बाह्रा पिमकातले मचां मिजं तय्गु ख्वाः स्वये मजिऊ व प्यन्हूं तक चि भ्याः नयेमज्यू । 
 
क्वचिकं सायेकिगु 
बाह्राः तयाः प्यन्हू दु खुन्हु मचायात मोल्हूका वसः हिइकाः (फेरेयाना) कपाय्या बाह्रा ख्याः द्यः निगु दयेका अंङ्गले सिन्ह, म्हासु सिन्ह, अजः, कोंखोला, चिकंखोला, न्हायकं बाह्रा क्वथाय् छथाय् ध्याकूचाय् तया प्यन्हूया प्यताघासा क्वय् न्हथना कथं स्वब्व तइ बाह्राः चोम्ह वा बाह्राः पासायात क्वचिक सायेकिइ । 
क) बूव ख) आलु ग) वाउँचा घ) कः घासा
बाह्रा तईबलय् छेँ जः व फुकी खलःपिं शुद्ध मजु धैगु धापु दु । बाह्रा पिमकातले छुं हे पूजा चलय् मजु । थ्व इले यात खय्विलि मागु धाइ । पूजायाय् माःसा म्हाय् मचायात याकीइ । 
 
छुस्यामुस्या नकः वनेगु 
बाह्रामचायात क्वचिकं सायेके धुंका मिसामचाया पाजुपिं, निनिपिं, ततापिं व स्यापिं थःथितिपिन्सं  छुस्यामुस्या नकः वनेगु चलन दु । छुस्यामुस्या नकः वपिसं क्वय् न्हथनागु ज्वलं ज्वना वनेमाः । 
क) बजि – ४ मना ख) छुस्यामुस्या – १ फ ग) धौ छगः 
घ) दुरु – १ मना ङ) बरां – १ मना च) अय्ला – मना
छ) सिसाबुसा – बखत अनुसार सोया तय्गु । 
न्हूगु नियम कथं पाजुः व निनिखलः पाखें जक बाह्रा छू वनेगु । 
बाह्रा तःगु झिछन्हू तक बाह्रा क्वथाय् मिसामस्त पासापिं वयाः म्ये हालेगु, प्याखं हुलेगु, म्हितेगु हे जक जुई । बाह्राः क्वथाय् च्वनिंबलय् म्हितेगु मध्ये चागः मम्हितुसे मगाः धयातःगु दु । 
 
बाह्रा ब्यंकेगु (पिकायेगु)
        बाह्राः तया झिंनिन्हू दुखुन्हु बाह्रा ब्यंकेगु ज्या जुइ । थ्व खुन्हु छें छखा बंथिना सकसिनं लुसि ध्यंका, मोल्हुया, निसि याइ । बाह्रा मचायात सुथ न्हापा मोल्हुका, लुसि ध्यका, तुतिबापा अलः तया बांलागु वसतं पुंकिइ । बाह्रा पिकायेगु साईतय् बाह्रा मचायात ख्वाः त्वपुयेकाः पितहइ । पिने बाताय् लः तया उके खने दुगु सुद्र्यः क्यना उला बिइ । अले गुरुजु सुद्र्यो पूजा याकिइ । पूजा सिधयेका बाह्रा मचायात ज्वाला न्ह्याकं व सिन्हमू ज्वंका कुल गणेद्यः पूजा याः वनि । गणेद्यः पूजायाना लिहावेय् धुंका बाह्रा छुया धौ सगं व खें सगं बिया थाय्भू नकिइ । अले मचाया पाजु व निनि पिन्स बाह्रा छुका सगं ब्यू वयेमाः । 
थ्व खुन्हू छुस्यामुस्या नकः वपिं, बाह्रा क्वथाय् म्हितवपिंत मिसामचात व फुकिबाकाय् सकिसित झिता (ख्वप देशे झिनिता खाइगु चलन दु) घासा तया भ्वय् नकेमा । झिंप्यता धासाया धलः क्वय न्हेथनागु दु । 
क) पालु ख) मुस्या बुई ( मुस्या फोया खोला लिकया सिया तगु बाला)
ग) ओ झिनिकू घ) कसुबुई (चिव केऊ फोया ख्वला लिकया सियातगु बाला)
ङ) खय्पि च) चय्पि   छ) धौ घासा (लै चुला धौ वालातगु)
ज) हिंला (मनागु छोय्लाय् हिं तया वाला तगु ला) 
झ) पंला (मना छोय्लाय् धौ पाउंm तया बालातगु ला) ञ) मुला (तखा) 
ट) से पुका ठ) गो पुका ड) ख्येँ ढ) न्याः 
न्हुगु नियम कथं ज्वना वनेगु ज्वलं वाकि जाकि (सर्वा की) व काप छकू 
 
बाह्राःमचा सितधासा
बाह्रा तयातम्ह मिसामचा छु कालगतिं सिनावन धासा मिसापिं तुं जाना बाह्रा क्वथाय् धलिं होखना थः थाय् छेरितुं गारेयाना छवइगु चलन दु । मेगु छुहे संस्कार यायेम्वाः । बाह्रा मचा उसायं मन्त धासा आ मेगु व्यवस्था याकथं मिसाम्ह डाक्टर केनेगु व्यवस्था यायेफु । बारा कोठां पिकया ल्वेलंका तिनी हानं बाह्रा तइगु नं याय्फु । 
 
न्हिकं कायेगु 
काय्मचा कय्तापूजा व म्हायमचा बाह्रा तये धुनेवं थः गुभाजु पाखें न्हिकं इच्छा अवस्तरं कायेगु चलन दु । 
 
ईहिपाः 
          काय्मचा वा म्हाय्मचा न्हयाम्ह हे जुसां झिच्यादं दयेवं ब्याहा यायेगु ई जुइ । न्हापा न्हापा मचानिसें ब्याहा याना बिईगु चलन नं दु । ब्याहाया नितिं दक्कले न्हापां थःथिति, ईष्टमित्र वा लमिं पाखें भौमचा मालेगु वा चुलाकेगु खं जुइ । ल्वम्ह ज्यूम्ह थें खनेदतः धासा भौमचा जुइम्हेसिगु जातः हया ज्योतिषयाथाय् जातः तू मतू, ज्यू, मज्यू, क्यना स्वइ । जातकं तुगु जुल धासा निख्यं, पाखें नं न्यनेकने याना थःगु ज्यूगु खं क्वछिइत ग्वय् बिइगु वा कायेगु खं क्वःछिइ । आयागु चलन कथं इहिपा पक्का याय्कथं भौमचा जुइम्हेसिगु छेँ धौ छगः वीया स्वापु तयेगु याइ । ग्वे हय्गु खं लिपा कोछी । 
 
ग्वय् बियेगु 
म्हाय्मचा व काय्मचाया जातः क्यना तुगु जुलधासा न्यनेकनेयाना ईहिपा यायेगु क्वछिइगु कथं ग्वय् वीगु ज्या जुइ । उबले सुकुन्दा पूजायाना भौमचायात सिन्ह तिका ग्वय् बिइ । ग्वय् बिइ धुंका भौमचा मिजमचायागु हकदार जुसां लमिंया जिम्माय् लाइ । ग्वय् बिई धुंका निसे भौमचा काःमवतले छुं गति जुया सितधासा फुक्क संस्कार लमिं यायेमाः । उकियात लःमि दुख च्वनिगु धाईगु चलन दु । 
ग्वय बीगु खुन्हु लःमिं क्वय्या ज्वलं ज्वना ग्वय् ब्यू वनि । 
क) गो ग्वय् १० ग (झिगः) ख) धौ १ ग
ग्वय् वियंकी वले ज्वना वनेगु ज्वलं ((आ यागु विधि कथं) ः 
ग्वय बाता १ ग धौ १ ग
लापाः १पा सिसाबुसा २ गु किस्ति
थ्वपाः १ पा मरिचरि २ गु किस्ति
ग्वय् सावले दुगु ध्यवा लमीं ल्याखना भम्चीत बिइ । 
 
पय्न जा नकीगु 
बिया छ्वइम्ह म्हयाय् मचायात निनि पाजु पिंस पय्न बी न्हयो थःगु छे सता पयनं जा नकेगु याइ । 
 
कल्या न्हयाकः वनेगु 
भौमचा काःवने च्यान्हू न्हयः बाजुम्ह व लमि भौमचाया छेँ वना कल्यां न्ह्याकः वनेगु चलन दु । थ्व खुन्हु क्वय् न्हथना कथंया ज्वलं ज्वना वनेमाः 
क) कोतः १ ज्वलं ख) धौ १ ग
ख) मरिकसि १ ग घ) लखा स्वरुप निकः मह्रि–माक्को (थ्व मरिकसि तयेगु)
ङ) प्या न्या २ मना च) सं न्या २ मना
छ) हिं ला १८ कु ज) तकू ला १८ कु 
झ) सें ला १८ कु ञ) पं ला १८ कु 
ट) ग्वः ला १८ कु ठ) ल पि १८ ग्व
ड) न्या मह्रि ४ म्ह ढ) ब्याँचामह्रि ४ म्ह
ण) सतफलिं मह्रि ४ म्ह त) ततागु अय्थामरि २ ता
थ) मस्ला पो १८ पो द) ग्वाः १८ ब्ये
ध) सिसाबुसा थगु गच्छेनुसार न) बजि १ फा निसें ५ फा
प) खें १८ ग फ) न्याः २० म्ह
ब) थ्वः २ घौ भ) ला कवाफ १ देमा
म) ओ १८ पा य) जो पस्ताः १८ पा
र) अथ्यामह्री १८ ता ल) गुलिमरि १ किस्ती
व) तुमा ४ पु स) कल्या १ ज्वः 
 
थ्व ज्वना वगु ज्वलं फुक्क भौमचाया छेंय् ब्वयेमा । अले बाजुम्ह भौमचायात कल्यां न्हयाकिइ । थौंकन्हे कल्यां न्ह्याक वनेगु चलन मयाये धुंकल । उकिं ग्वे यंकेगु धया व्यवहार छ्यला च्वंगु जुल । च्वेय् न्ह्यथतःगु ज्वलं यंकेगु मयाये धुंकल । 
 
पय्नबिया भ्वय्
म्हाय्मचा बिया छ्वय् छन्हू न्ह्य पयनंबिया भ्वय् नकी । भ्वय् वः पिंस ग्वय् फया म्हयमचायात क्वसः नं बिइ । ग्वे सायेके बलय् मिजंया छेंपाखें लमीं ग्वे बाटा व ग्वे हइ । ग्वे साय्के न्हयो निग÷निग ग्वे फ्याकी । भमचियात ग्वे १० गः ल्हातय् तयका ग्वे सायकी । स्यापिं फुकि बाका व इष्टमित्र याके ग्वे लित मकाय्गु नं याः । पाजुं बिया छ्वइम्ह भिनामचायात च्वलय् क्वसः बिइमागु चलन दु । स्यापिं थःथिति व गुथियारतय्त ज्याय् तयेमागु चलन नं नु । अथे तःजिक भ्वय् न्यायेकिबलय् मू भ्वय् छुं दि न्ह्यः पितृया नामं श्राद्ध यायेमागु परम्परा दु । तःजिक पय्नबिया भ्वय् न्याकि बलय् क्वय् न्हथना कथं झिच्याता ब्वतां खायेमाः । 
क) पालु ख) मुस्याबुई ग) घ) कसुबूई ङ)  खय्पि
च) चय्पि छ) धौ घासा ज) हिंला झ) पंला ञ) मूला
ट) से पुका ठ) गोपुका ड) खें ढ) न्या ण) गुलिमरि
त) कःसू थ) लापि द) खौक्वा घ) कालाकुलु

भौमचा काःवनेगु 
भौमचा काः वने खुन्हु ब्वनातपिं थः थिति, पासाभाइ सकलया जन्त मुंकि । जन्त वनेन्हय् सकसितं पांहा याका मोसिप्वः बिया जन्त न्हाकी । जन्तय् पंच बाजा थाका मुखःस्वां, सुकुन्दा व जोकोतः ज्वंका छ्वइ । जोकोतसं पास्वाँ, खालि ग्वा ग्वय् चुं, धौ पती, सिन्ह मू, पोताय् चूं, श्री खण्ड, दय पौ, पाग्वे, कस्तुरी बि, पुतु ग्वय्, न्यास घाः, स्वाँ जाकि तया यंकि । ब्याःया पाखें लमियात वसः जुच्छी बीमा । वहे वसः पुना लमि जन्तय् वयेमा । भौमचाया छेंय् जन्त थ्यनेव लसकुसयाना दुकाइ । अनं जन्त वपिंत मोसिप्वः ग्वाः बिइमा । भौमचाया छेंय्च्वने माक्को च्वना मेपिं जन्त छें लिहां वनि । अन च्वंपिं फुक्कसित पांहा यायेमा । जन्ती वपिं भम्चीया छें थ्येनि थे च्वन धाय्वं, जोकोतः जोम्ह, पंच बाजा , दू ज्वनिपिं न्हापा लाक्क वना लुखाया सिथे दु धंक्य माः । अले पंच बाज लिहां वना हान जन्ती नापं वइ । 
 
म्हायमचा पित बिइगु 
म्हायमचा पित बिइगु खुन्हु भौमचा जुइम्हेसित निनि, तःमा व पासापिं च्वना समा 
याकिइ । थ्व ईलय् थःगु छें त्वताः न्हूगु छें न्हूपिं मनुतः नाप व्हना च्वनेबले अन गुज्वगु कथंया सम्बन्ध व व्यवहार जुइ, भातनाप जुइगु गोप्य सम्बन्ध पाखे थःगु जीवनय् गुज्वगु कथंया प्रभाव लाई धैगु विषयलय् गोप्य शिक्षा बिइ । 
गुभाजुं सुकुन्दा पूजायाना भौमचायात ग्वय् साय्के न्ह्यो द्यः पिन्त निग्व, निग्व ग्वय् फ्याय् धुनेवं फुकि बाका पिन्त व छें जः पिन्त ग्वय् कोकालीं नसे साय्की व क्वस लल्हाइ । माम्ह व बौम्ह सिनं दके लिपा ग्वय् साइ । ग्वय् लित मबीगु चलन दु दयं पौ, पाग्वे, कस्तुरी वि, अले धौ सगं, खें सगं बिया थाय्भू भ्वय न्हय्चाकि । थाय्भू भ्वय् नके सिधयवे छ्वासय् वाय्यंकी भौमचा पित बिन्हय्ः स्वाने फुसय बौ व माम्हेसित ग्वय, पुतु ग्वय् साय्गु ज्या याइ । भम्चा कोत हया स्वाने बाः ले थ्यने वं निम्ह सम्धी सम्धी दना दयपौले मोह सोम्हः पाग्वे, पुतुग्वे, कस्तुरी पु तया देपौ या कुंकुं ज्वना स्वचा चाहिकी । भौमचा बौम्ह लुकुं छिना दुःजसि स्वक चाहिका दुलिई तै । भौमचाया तुति क्वय् लि बाता व आमखोरा दइ । बाजुम्ह दु फांगा फायेकाः भौमचा न्हयाके धुंका मू गणेद्यः या न्हयने निखःलया गुभाजुपिं च्वनाः बिचा खं (भौमचा ख) ल्हाइ । 
दुल्या (भल्या) तय्सं क्वबिया लँ धुछि पंच बाजा थाना हइ । भौमचा ब्याहाः याम्हेसिया छें थ्यनेवं पिखालखुई माला लायाः जः खः दुवा ल्याः कलश स्वना प्यख्यंर च्वका बजि ब्वहला माजुम्हेसिनं धौ सगं बिया सगं सिन्ह तिका सिफं लुना हथाउःथ्वं तुति सिइका लसकुस याना ताःचा ज्वंका छें दुकाइ । थ्व ईले पंचबाजा थाना लसकुस मे, मंगल मे हाला शुभ साईत क्यनी । 
 
व्हंकेगु 
         भौमचा लसकुस याना दुतयंके धुंका काय्मचा, भौमचा व कुमारपिं जवं खवं थासय् फेतुका छें जः भोछिं सित ग्वय् सायेकी । वयालिपा गुभाजुं मंत्र ब्वनाः विधि कथं काय्मचा व भौमचा निम्हेसिगु छ्यों ल्वाकाः सिफंलुनाः व्हंकिइ । सिफंलुई धुंकाः धौ सगं , खें सगं बिया थाय्भू नकि । थ्व यात सह भोजन याक्येगु धाई । सह भोजन याकी बले छसिंनसें पतिचां भोजन कताना नय् भाय् याकी । थाय्भुई ज्वलंछि घासा ताः लाका भ्वय्ब्व छाय्पियाः न्यागः सलिखय् हयाउथ्वं, थ्वं, अय्ला, दुरु ल तया मय्लय् दिकीइ । सगं सिन्ह तिकाः गुभाजुं मंत्र ब्वना निम्हेसित छगुहे थाय्भू नकि । लिपा थुकिई साय्माक्व सायाः धौ, सिसाबुसा तया थ्व थाय्भू छ्वासय् वाय्यंकी । भौमचा व्हंके सिधयेवं ब्याः याम्हसिया पाजुम्हं धौ व खें सगं बिया वसः लल्हानाः छेंया थकालिम्हसित ब्यतालिं चिकि । थथेहे स्यापिं थः थितिपिंसन धौ व खें सगं बिया वसः लल्हाना व्यताली चिकेमाः । थ्व ज्या सिधयेवं फुकि खलः पि दक्व मुंका छथाय् च्वना भ्वय् नकेमा । थुलि याय धुनेवं भौमचा फुकिजय् थ्यागु जुल । 
 
ब्याः भ्वय्
        भौमचा हखुन्हु वा छन्हु निन्हु लिपा थः थिति व ब्वनातपिं सकलसित ब्या भ्वय् नकी । थ्व ब्या भ्वय् झिं च्याता ब्वतां खाना भ्वय् नकेगु चलन दु । ब्याः भ्वय्या ब्वतां क्वय् न्हथना कथं जुइमाः ।
क) पालु ख) मुस्याबुई ग) धौ ओ घ) कसुबुई ङ) खय्पि
च) चय्पि छ) धौ धासा ज) दुल्ला झ) हिंला ञ) पंला
ट) कय्गुला ठ) सःपु पंला ड) हामोला ढ) मूला ण) सें पुका
त) गो पुका थ) खें(छमी) द) न्या ध) अय्ला व जोपस्ता न) कःमू
प) लापि फ) लाग्व ब) गुलिमरि भ) सो पुका म) कालाकुलु
य) खवौ कवाः 
 
          थ्व भ्वजय् धौ, सिसाबुसा तय् धुंका माजुम्हं अयला लू वनि, बाजुम्हं अयेंठामरि ब्यू वनि । अनंलिपा निनिम्हं अय्ला लू वनि । फुकिया थाकुलिम्हं कालाकुलु तः वनि । छेंया थाकुलिम्ह मिसां अय्ला लू वनि । फुकिपिनि मिसाम्ह ख्वौक्वाः तः वनि । भौमचां हयांगु थ्वं लू वनि । अय्ला न्याःलू वनेगु कर दु । अयथामरि, लापि, लाग्व, कावाकुलु वा खोक्वाः भ्वय् नःपिगु ल्हाती बियेगु चलन दु । भ्वजय् जिजाभाजुम्हं धौ तय्गु चलन दु । ब्या भ्वय् थः थिति व गुथियाःरतय्सं नं ग्वय् सायेकेमा । 

निछया भू 
    ब्याः भ्वय्या कन्हय् खुन्हु नी छयाय्गु धका गुभाजुं कलशार्चन पूजायाना माजुया जवय् काय्मचा खवय् भौमचा च्वना माजुया चिप भौमचायात नकी । थ्व खुन्हु छें जः फुकिबाकाय्, म्हयाय्मचा व भिनमचा सकसितं भ्वय् नकेमाः । 
वंजला वनेगु 
          निछया भूया कन्हय् खुन्हु वा मू भ्वय्या कन्हय् खुन्हु वंजला वनेगु चलन दु । वंजला पुजा श्री विद्याधारी देवी वा पिठ द्यःथाय् वना वंजला विधि कथं पुजा याना भातम्हं कला यात न्यापु सतवत प्यंका सिन्चा फायेकि । थ्व पुजा सिधय् धुंका सकस्यां भ्वय् नया लिहां वई । परम्परा कथं भात जुम्हेसिनं भौमचायात सिन्चा सिन्हः तयेकेगु ज्या क्वचायेवं तिनि कला व भातया नाता क्यनि धैगु धापू दु । 
 
म्हयाय्मचाया ख्वा स्ववनेगु 
            भौमचा दुकया प्यन्हू खुन्हू भौमचाया थःछें पाखें मिजपिं थः थिति व पासापिं सकलें बिया छ्वम्ह म्ह्याय्या ख्वाःस्वः वइ । ख्वा स्वकेगु थाय् निनिया छें, जुइमागु चलन दु । ख्वाः स्वःवनेत क्वय् न्हथना कथंया ज्वलं ज्वना वनेमाः । 
क) बखत स्वया सिसाबुसा किस्ति माक्को ख) मरिताः माक्को
ग) मसला किस्ति माक्को घ) वस जुछिं
बौम्हं थः म्हयाय्यात ध्यवा बिया ख्वाः स्वये धुंका मेमेपिसं नं ध्यबा लल्हाना ख्वाः 
स्वइ । थुलि सिधयेवं सकसितं ब्याः याम्हया पाखें पाहा याका जोपस्ताः वा अयेथामरि बि । 

जिलाजं दुचायेकेगु
             ख्वाः स्वया कन्हय् खुन्हु सुथः न्हापा भौमचा व पासा च्वंम्ह थःछें लिहा वनि । थ्व खुन्हु जिलाजं दुचायेकेगु चलन दु । जिलाजं दुचायके खुन्हू बहनि जिलाजं, लमि व छम्ह पासा स्वम्ह दुचायकू छें वनि । जिलाजं नं धौगो छगः तुयूगु रुमाले पोचिना ससले यंकेमा । सःसले जिलाजं नं सःसःया जःपि व फुकि खलपिं सकसित ग्वय् सायकेमाः । थ्वया सिबे न्हयो निगग्वे थः माने यायेमाःपि द्योःतय्तनिं फ्याइ । सःसः अबु व माम्हयात ग्वय् सायेगु परम्परा दु । ग्वय् सायकेगु ज्या क्वचाय्वं जिलाजं व म्हयाय् नाप फेतुका धौ व खें सगं विया जिलाजंयात वसः जुछि लल्हाय्मा अन लमि, जिलाजं वा छम्ह पासायात ज्वलंछि तः जिक थिथि नशा व ला यागु परिकार ताः लाका भ्वय् नकि । अले ग्वा व मोसिप्वः ईना बिइ । थ्व खुन्हू निसे उगु छेंया म्ह्याय् पाखेम्ह जिलाजं धैगु पुवनी । अले जिलाजं नाप म्हाय् लिंहा वनी । 
 
काय्यात क्वथा बियेगु
          जिलाजं दुचायेका छें लिहा वयेवं माम्हं निमतिपुयात किसली छग ग्वे अन्याका सुभाय् बिया क्वथाय् दुछ्वइ थ्वयात हे क्वथा वियेगु धैगु चलन दु । 
 
भौमचा सःतः वनेगु 
        जिलाजं दुचायेका कन्हय्खुन्हु सुथय् थःछें नं भौमचा कायेके हइ । थःछें भौमचा छोया बिइ । भौमचा थःछे वंगु प्यन्हू खुन्हू बहनि लमि व क्वय् न्ह्थना कथं ज्वलं ज्वना भौमचा सःतः वनी । अले तिनि ब्याःहा यायेगु विधि क्वचाई । लमि छ भाग, निनि छ भाग व सम्धि छ भाग तया बीमाः । 
क) लापा  १  पा ख) थ्वं  १  सोमा
 
नायः लुयेगु
        थःगु कव फुकिजःय् वा दिगु पुजा खलकय् दकले थजि जुलधाःसा वा जुल धायेव थाकुलि (नायः) लुइमागु चलन दु । थाकुलि लुइबलय् दिगुद्यःया ख्यलय् वना गुभाजु पुरोहित तया मारी (महादीप) च्याका तःजिक विधि पूवंक पुजा यायेमा । थः थितिपिसं बारां छुनाः धौ, खें सगंबिया ब्यतालि चिका विधि पूवंक पुजायाना थाकुलि लुइ । थ्वबले ब्याःहा स्वाःपिं सकसितं भ्वय् नकेमा । 

बुढाबुढी जंको 
        बुढाबुढि तय्त ताः आयुया कामना यानाः याइगु क्रिया यात बुढाबुढी जंको धाइ । जंको या कुन्हु थः म्ह्याय्मचा भिना मचा थः थिति पिसं जंको याम्हेसित लंः पाः १ पाः बियाः गुरुजु निसें फुकी वाकाय् व काय् पिन्त वेतालिं चिकेमाः । हानं सकसित धौ व खें सगं नं बियेमाः । भ्वे नकेगु बिहा भ्वय् थे तःजिक याइ । थुगु क्रिया स्वक्वः तक्क भीमरथारोहण, देव रथारोहण व महारथारोहण धकाः याइ । थ्व खुन्हू खतय् तया थःगु ईलाका चाहिकि । अले थः म्हयाय्मचा, भिनामचा, व फुकिवाकायात भ्वय् नकि । 
 
भीमरथारोहण 
        थुगु क्रिया न्हय् न्हेय्द (७७) न्हेयला (७ला) व न्हेय्न्हू (७ दिन) दुकुन्हु (दयकाः) याई । थ्व याइबले च्वय् वर्णन याःगु अनुसार हे खः तर विशेष क्रियाया रुपय् ग्रह दशा शान्त याय्गु धकाः ग्रहमण्डल दर्शन याकेगु याई । 
 
देवरथारोहण
        थुगु क्रिया चय् च्यादँ (८८) च्याला (८) व च्यान्हु (८) दु खुन्हु याइ ।
निक्वगु जंको धका १००० क्व चन्द्रमा खनेवं कसी तुं चन्द्रमा पुजा याना थः म्हयाय् मचा भिना मचा व फुकी बाकाय् यात सताः भ्वय् नकी । भीमरथारोहण व देव रथारोहण याइबले खतय् तयाः थःगु त्वाया इलाकाय् चाहिकाः सालेगु याइ । थ्व याय्बले बसुन्धरा मण्डल दर्शन याकाः अष्ट सिद्धिया कामना याकी । 

महारथारोहण
        थुगु क्रिया गुइगुद (९९), गुला (९) व गुन्हू (९) दुखुन्हू याइ । थुगु क्रियास जंको याम्हेसित रथय् तयाः काय् म्हाय् पिसं क्वबुयाः साला थःगु त्वाःया इलाका चाहीकाः झ्यालं थकायेगु याइ । थ्व यानाया मूल तातुना देवतुल्य जुल धका भाःपीगु खः । थुगु क्रियास उष्णीस वीजया मण्डल दर्शन याकी । येँ, यल व वप देशे थ्व क्रिया भचा पायेफू ।
 
सी धुंका याइगु व्यवहार 
सी सः कंकेगु 
        मनु सी धुंका सीम्हसिया म्हुतुई लू छकू तया तौ खोला भपुइकिं । अले कापतं त्वपुया बिइ । सिम्हया जवंखवं, च्वय् क्वय् पाल्चाय् चिकं तया सिकिमत च्याकि म्हय्द्यने हतियाः ज्याभः छगु तया बिइ । थुलि याये धुनेवं छें मू लुखाय् मिजम्ह सिसा जवय् व मिसाम सिसा खःवय् गुथि पाः लाम्हसिनं सू कलि लिधंकि अनलि व फुकिबाकाये यात सि सः ककेछ्वइ । सी गुथिं सीम्हय् सित द्यवं फायेकेः वइ । 

फागां फायेकेगु 
        सीम्हया थःथिति म्ह्याय्मचा, भिनामचा, सम्धि खलः पिन्सं सी सः सिइव फांगा ज्वना ख्वया दुहाँ वया सिम्हया म्हय् फांगा फायकः वइ । 
 
सीथं यंकेगु
        सीगु खं सिइवं सकल गुथियार सिगु छें वा थासे वया मागु ज्वलं ताः लाकि । गुथियार तय्सं सिम्ह थलाय् कोलाय् (दुकापिका) याइ । उबले गुथियातय्सं सिम्हयागु वस तोकाः ख्वालय् कोचिकं बुइका, पुजायाना, अविरं इलिइ, सिम्हया जातः वया हे कपाले तया कचिकांः चिइ, कयं् खोला छगलं म्हूतुइ भोपुइकाः तुयू कापतं भूनी महादिगु (सौ बं थिलिगु) स्वरुप छेंया हामा–मि तेम्हसिया कलानं सौ बं सायेकि (तुफि सौ स्वस्ति बाँ लुइक) थुकिया द्यने सिम्ह तइ । अले फुकिया मिसापिसं पाचा सुकुलि सिम्हया वसःतुफि तया छ्वासय् वाकेछ्वइ । छ्यला तगु भाजनय् सौपा व सिं तया सिकिमत च्याकाः पाखाकू थनी । पाखाय् वा पिखालुखुस कचि अप्पा स्वपाया भुतु दय्का कसिचाय् जाकी तया जाःथुइ भाय्याइ । कचिअप्पा पचिना सिथ यैके न्हयः छ्वासे वाकेछोइ । गुथियार तय्सं सीम्ह कुतालय् तया सिथं यंकी । सिम्हं पंचमे लातधासा गुभाजुं ग्वम्ह पंचमे लागु खः वगः हे खें गर्भेय् तया कुशया मनु दयका सिम्ह नापं सिथं यंकेमागु चलन दु । मिजं कय्तापुजा मयानिम्ह व मिसा बाह्राः मतःनिम्ह सित धासा ल्हाः थसः पाय्का सिम्ह तया सिथं येंकि । सिथं यंकिवलय् सिम्हया न्हयःने न्हापां सु कुब्यूम्ह , धारणी ब्वनीम्ह गुभाजु सिम्हया लिउने ख्वया वनिपिं फुकिवाकाय्पिं, जिलाजंपिं, भिन्चापिं, मिं तईम्ह व गुथियार, इष्टमित्रपी सकलें सना वनी । सिथं यंके धुनेव भौमचा छ्वासय् पिचा वाये यंकी । 

मिं तयेगु 
            सिथं थःगु ईलाकाया दिपय् दिकि । सि कोब्यूयावपिसं सिम्ह यात लः त्वंकि । अले ख्वयावपिं सकसिनं लःत्वंकि । लिपा वम्ह सिम्हसिया तधिकम्हः काय् वा याकः काय् वा काय् मदुसा दकले सतीगु नाता क्यम्हसिनं व मस्त सिसा छेंया मिजम्ह हामाः, कला सीसा भातं वा दकले क्वकालिम्ह काय्नं लिक्वापं थया मिं तया दाह संस्कार याइ । सकलें लिहा वनि । बलिपिया जक छें दुहावनी गुम्हगुम्हेस्यां खुसितुं बली पी । 
 
नौ चुइकेगु 
             सिम्ह उई सिधःगु सूचं गुथियारं सि छेंय् ब्यू वनि । अले मि तम्ह दिपय् वना सिम्हय्या नौया मनू ज्यानाः हथंया मिखा, कौया म्हुतु तया, तिं कथि स्वपुया मचाकथि दय्का तई, पूजायाना फुक्क नौ मुना खुसिई चुइकः छ्वइ । उकियात हे नौ चुइकेगु धाई । नौ चुइका छेँ लिहाँ वया छें छखा बं पुना धू फुक्क पिखालुखुई वांछ्वइ । 
थ्व खुन्हु निसें झिन्हू तक छेँया जः व फुकिवाकाय् खलःपिं फुक्क दुखं क्यंगु वा दुमाःगु जुइ । सि खुन्हु निसे दूमब्यंतले दूमापिसं न्हायकं स्वय् मज्यूगु चलन दु । 
 
खुसीपं ल्हुयेगु 
             गुथियारतय्सं सिम्ह उया नौ चुइके बिया चिपं थिइगु यात खुसीपं ल्हुयगु धका धाइ । गुथियार पिंत खुसीपं ल्हुकेत धका सि छे पाखे बजि ४ मना, मलय् चि, पालु व गच्छे अनुसार ध्यबा बियेमा । गुथि पालाया छेंय् प्यता घासा खाना खुसीपं ल्हुइ । सिम्हे सीगु म्हुतुई तगुलुं या ध्यबा ज्याना खुसीपं ल्हुइगु याइ ल्यंगु ध्यबा गुथी तैगु नं चलन दु । 

चिपं थिकेगु 
          सिम्हया नौ चुइके सिधःगु ख सिईव स्यापिं म्हायमचा, भिनामचा व सम्धी खलः पिसं क्वय् न्हथनागु ज्वलं ज्वना सिं छेंय् वनि । सीगु थासय् ब्व छब्व तया भ्यगःतं त्वपुयाः पाल्चाय् ईता चिकं तया सिकिमत छप्वाः मदिक्क च्याका तई । चिपं थिइकः वपिं फुक्कसिनं सी भाग फ्याना जक छें जः व फुकिवाकाय् पिन्त चि, पालु मलय्, बजि, मरि व अय्ला बिया चिपं थिकि । 
क) चि ख) पालु ग) मलय् घ) बजि ङ) मरि च) अय्ला
 
फुकिबाकाय् पिंस तय्हइगु 
          सि छेंया जःपिन्त ग्वाहाली यायेगु कथं फुकिबाकाय् पिसं न्हि न्हि नयतमागु ज्वलं पालंपा याना तवई । इपिसं क्वय् न्हथनागु नसा ज्वलं तःवइ । 
क) जाकि ख) केय्ँ ग) तरकारी घ) चिकं ङ) चि व मेमेगु 
 
 
बिचा वनेगु 
               सीगुया कन्हय्खुन्हु सि छें सुथन्हापां थः थिति, गुथियाः व ईष्टमित्र मिजंपिं सकले बिचा वइ । थः गुभाजुयात देमाय् जाकी (किभू) व धुपाय् व दक्षिणा न्हने तयेमा । अले गुभाजुं दिवंगत सुगति कामना यासे दुर्गतिपरिशोध धारणी ब्वनी । धारणी ब्वने सिमधःतले बिचावपिं च्वना च्वनेमाः । धारणी ब्वने सिधलकी मिंतम्हं व बिचा ब्वम्हं (बिचा थम्हं) किभू गुरुजुयात लल्हाना दक्षिणा बिईमा । थ्व बिचा तरिम्ह सीसा निन्हु व मचा सिसा छन्हु जक बिचा ब्वनि । 
 
सिकिया कंवनेगु 
          सिगुया कन्हय्खुन्हु फुकिजःतय्सं सिम्हसिया थःथितिपिन्थाय् सिकिया कंवनि । थ्व कंवनेवलय् सतिपिं थः थितिपिन्त “फलानाम्ह सिगूया पिनाकया दिसं” धका धायेमाः । थुलि धालकी ब्या वनेमा धका थुइकेमाः । ताःपापिं थःथितिपिन्त “फलानाम्ह सिगुया पिना कयादिसं ब्याः गना हःगु दु ” धका धायेमा । थुकि ब्याः वनेम्वा धका थुइकेमा । मरि बिचा जक वंसा गाः । सीछेंया देँ त्वना मेगु दें च्वम्ह थःथिति यात व पाखे सिंककेत “सिं कनेमापिं थः थितिया धलः च्वया कचिकाः चिना छ्वय्माः । सिकिया कंवनेगु ज्या बहनी जा नयेधुंगु ई स्वया जक धावनेमाः । 
 
ब्याः वनेगु 
           सीगुया प्यन्हू दुखुन्हू सिछें म्हाय्मचा, भिनामचा, सम्धि खलः व स्यापिं थः थितिया मिसापिसं क्वय् न्हथना कथं ज्वलं ज्वना ख्वया ब्या वइ । ब्याः फ ब्याः व निफ ब्याः धका निगु कथंया दु । निफ ब्याः सतिपिं थःथिति व फं ब्याः ताःपापिं थःथिति ब्या वईगु ख । चिपं थिकः मवपिं जुसा चिपं थिकेगु ज्वलं नं ब्याः वनेगु ज्वलनय् साया वनेमाः ब्या वपिं सकसिगु ब्याः म्हयाय्मचां सी ब्वय् छाया जक ब्याः व पिसं हे दुखं क्यपिं सकसित चिपं थिइकि । ब्याः वगु ज्वलं भिन्चापिं वा जिलाजपिंस ब्याः प्वंकेगु चलन दु । 
क) बजि ख) चि ग) पालु घ) कसू ओ ङ) कसू अचार च) धौ 
 
लोचाः
         सिना न्यान्हू खुन्हू लोचा यायेगु चलन दु । थ्व खुन्हू म्हयाय्मचां सिं छें प्यता घासाः ज्वरे याई । दुखं च्वपिं सकसित प्यता घासा तया लोचा नकिई । थ्व ज्या निभाः द्यः मब्यूवं सिधयेकेमाः । 
न्हय्यनुमा
        सिगु न्हय्नु खुन्हू छें छखां नि यानाः म्हयाय्मचा मो ल्हूया सं फं फं तया सिछें हे जा भ्वय् ज्वलं ज्वरेयाई । म्हाय्मचां पिखालखुई सु लायाः न्हयय्नुमा ब्व (जाभ्वय्) ब्वइ । त्वाः जं (जोगिनी) नं न्ह्यय्नुमा पूजा याइ । अले दक्षिनाः कया न्ह्यय्नुमा ब्व त्वाः जंहे ज्वना वनि । न्हय्नुमा ज्वलं म्हाय्मचा बाहेक दुखंक्यपिं व मेमेपिन्स नं थिइमज्यू । थ्व ज्याः सिधयवं सकस्यां जा नइ । 
 
पाखाजा
           न्हय्नुमाखुन्हु म्हयाय्मचा जा भ्वय् ज्वरे याइ । म्ह्याय्मचां सिगु कोठाय् सछि व च्याप्वा देवा च्याकी । लप्तेय् जा ब्वः तया बाँलाक्क घासा ताः, मरि, थ्वं, अयला, ल, दुरु सलिखय् तइ । बहनि सुं लंय् जु मदयेवं पाखाया कुनय् वा पिखालखुई पाखाजा तइ । थ्व पाखाजा जिलाजपिंस तय्मागु चलन दु । पाखाजा खाय् धुनेव म्हयाय्मचा ख्वया छें लिहा वनि । उगु पाखाजा कन्हयय् सुथ न्हापां हे खुसिई वाय्यंकि । पाखाजा ज्वलं दुखं च्वपिं सुनानं थिइमज्यू । 
दुब्यकेगु 
        सिगुया झिन्हूखुन्हू सुथय् म्ह्याय्मचा छें छखां बं थिलि थःगु ईलाकाया खुसि दुखंक्यपिं सकले वनि । दुब्वयंकेगु ज्वलं म्ह्याय्मचा ज्वना मिसापिं सकले ख्वया छें नं पिहावया दुब्यंकिगु खुसि वनि । दुखंच्वपिं मिजपिन्त सं खाकाः लुसि थिइका मोल्हुइ । म्हयाय्मचा खुसि तु आति दायेकि । सकसिया मोल्हुया आति, अम्बः, हामोः, कोचिकं, खौ कया सिन्का सं छेना गुभाजुं ब्यूगु पंचगभ्य कया शुद्ध याइ । अले बर्खि च्वनेमापिं, फुकसिनं तयुगु वस पुना छेंय् लिहा वइ । लं धुछी खुसी या जल हाः हाः याना वइ । छेंय छखां खुसिया लः हाः हाः याना दुहावनेमाः । दुब्यंका लिहा वइबलय् लंय् दथूई ज्वलां न्हायकं स्वयेगु चलन दु । ज्वला न्हयाकं स्वय् धुन धाय्वं खाःया न्हायकं स्वसां जिल । छें सकस्यां चि, पालु, मलय् व अय्लाखं चिप थिइमा दच्छि तक बर्खि च्वनेमागु चलन परम्परा निसे याना तगुदु । बर्खि वस गुखुन्हू वा गुगु बारं न्हापां ह्यूगु खः वहे बारे जक बर्खि वसः हिइगु चलन दु । 
 
घःसू 
        सीगु झिनिन्हू खुन्हू सीम्हया नामं छें जज्ञ (होम) याना शुद्ध यायेगु यात हे घःसू यायेगु धका 
धाइ । थ्व खुन्हू छें छखां निंयाना गुभाजु कलशार्चन यज्ञ व ग्वाःसं क्रिया याना सकसितं ग्वाः स्वाँ ल्हाः पंका कंय् लः बिया शुद्ध याकि । ल्हा शुद्ध यायेत म्हयाय्मचा, भिनामचा, दुखंच्वपिं, फुकिबाकाय् व गुथियार सकसित ल्हा पंका कय् लः बिया च्याता घासा ब्वया भ्वय् नकेमाः । घःसू भ्वय्या च्याता घासा क्वय् न्हथनागु दु । होम यागु अप्पा निभाः मब्यूवं छ्वासय् वाय् यंकेमा । लत्याः श्राद्ध सिमघःतले बर्खि च्वपिंस तपुली पुइमज्यु व लाकां नं न्हयाय्मज्यू । 
क) चि             ख) पालु                    ग) मुस्या             घ)        ङ)  कः घासा
च) चय्पि         छ) वाउंचा                  ज) छ.यागुला (हाकु छ्वयला)
 
नीप्यं थयेगु 
           सीगु झिस्वन्हू खुन्हू लत्या श्राद्ध न्हचः कया गुभाजु व छें जः या खलः जक च्वना नीप्यं थयेगु चलन दु । थ्व खुन्हू गुभाजुं कलशार्चन व लोकोन्तर (पिण्ड) याना फुकिबाकाय् पिन्त व छें जः पिन्त तपुलि, व लाकां न्हयाय् जिकेगु याई । उकिं लत्या तक यायेमज्यूगु साधारण पूजा वा नित्य पूजा नं याये जिकेगु ख । फुपिबाकाय्पिन्त पूजा फुकय् याना बिई मासा जक निप्यं थयेगु ज्या याई । 
 
पिस्कि
         घःसू सिधयेवं लत्या श्राद्धया दुने स्यापिं थःथिति पाखे छें जः पिन्त भ्वय् सतिगुयात पिस्कि ब्वनेगु धका धाइ । उकिं मि तम्ह व छें जः पिन्त बहनी भ्वय् छः छा नकेगु याइ । अथे पिस्कि सतिवलय् फयाफक्व मि तम्ह वनेमा । कमसेकम छक जकः जुसां पिस्कि भ्वय् मवंसे मगाः धका धाइ । 
 
लत्या
       सीगु पिःन्यान्हू खुन्हू लत्या श्राद्ध यायेगु ज्या ज्वी । थ्व खुन्हू बज्रयान कथं गुभाजुं यर्यागिति हालाः लोकोन्तर पिण्ड –जाप्यं थइ । लत्या खुन्हू म्हयाय्मचा पिसं प्यनय् छाय्केगु ज्वलं सुथय् हे लत्या छें तःवनेगु चलन दु । प्यनय् छायेकेगु ज्वलं क्वय् न्हथनागु दु । मि तम्ह गुभाजुयात सिम्हया नामं थगु यथा श्रद्धा दान बिइमा । थुकिई सिम्हं छ्यलिगु हलंज्वलं दइ । थ्व खुन्हू फुकिबाकाय्, म्हयाय्मचा, भिनामचा, सम्धिखलः सकसित भ्वय् सता नकेमाः । लत्या भ्वजय् धौ व सिसाबुसा तय् धुनेवं मि तम्हं लापी बिया स्वलु अय्ला लुया भ्वय् क्वचायेकी ।
क) जाकी             ख) तछ्व चूं     ग) धौ        घ) केरा
ङ) खाजामरि        च) स्वाँ           छ) ग्वाः      ज) बजि      झ)  श्राद्ध ज्वलं
 
लय्प्यं
लत्याया कन्हय् खुन्हू निसें लय्प्यं थय्गु शुरु ज्वी । गुम्हगुम्हेस्या द्धादश तिर्थस वना गुम्हेस्यां छगु जक तिर्थय् वना लय् पतिकं श्राद्ध यावनी । थ्व श्राद्ध लौकिक पिण्ड (पोप्यं तछोचू) थइ । दकलय् लिपा न्यखू तिर्थय् वना लय्प्यं थय् सिधयेका यलया अगिमथः सं पूजायाना भ्वय् नयेमाः । थुबलय् सुं फुकिबाकाय् सता च्वनेम्वा । छें जः, म्ह्याय्मचा, व गुभाजु जक च्वना यासांगाः । तिर्थ पतिकं छता छता दान बिया व मोल्हूया श्राद्ध याइ । तर थ्व ज्या कर वा मयासे मगागु चलन मखू । झिनिगु तिर्थया नां, स्नान यायेगु व दान वियेगु धलः क्वय् न्हथनागु दु ।
द्धाद्धश तिर्थसं स्नान र दान यायेगु धलः 
तिर्थया नां स्नान यायेगु वस्तु दान वियेगु वस्तु 
१. पूण्य तीर्थ (गोकर्ण) द्वाफो स्वाँ सिजया लः थल
२. शान्त तीर्थ (गुह्येश्वरी) धाले पतिस्वाँ न्याता विवह व काप
३. शंकर तीर्थ (शंखमो) लवं जिफो स्वाँ चन्द्रमा द्यः, डुङ्गा व डुङ्गा पन्यू 
४. राज तीर्थ इताथि तायाचा कुसा लाकां तुतां निस्ला
५. मनोरथ तीर्थ (त्यखू दुवान) नस्वा सिसा कुल, गुल्पा
६. निर्मल तीर्थ (भचाखुसि) कलेह स्वाँ १०८ मार्पा व केय्या देमा
७) निधान तीर्थ (लखुतीर्थ) अजूस्वाँ लुंया चक्की
८. ज्ञान तीर्थ (कह्र खुसी) तुयू सितु सफू व देवा
९. चिन्तामणि तीर्थ (त्यखु दुवान) पञ्च सुगन्ध नवरत्न
१०. प्रमोद तीर्थ (दान गाः) पलेस्वाँ पंच रंगया काप व जाकी
११. शुलक्षण तीर्थ (भाजंगाः) धगःस्वाँ कय् खोलाय् ध्यः
१२. जय तीर्थ (न्यखू) सर्बोसधि सर्बोसधि सर्वाकी
 
खुलाः 
            सीगु खुला खुन्हू लत्या श्राद थे लोकोन्तर पिण्ड –जाप्यं) थई । थ्व खुन्हू म्हयाय्मचा प्यः थय्गु ज्वलं सुथय् हे तः वनेमाः । थ्व खुन्हू वहया डुङ्गा व वस्त्र दान यायेमाः । खुलाबले म्हयाय्मचा, भिनामचा, फुकिबाकाय् सकसितं सता भ्वय् भ्वय् नकेमाः । 
दकिला 
           सीगु दछि खुन्हू यायेगु श्राद्धयात दकिला धाई । थ्व खुन्हू सुथय् म्हयाय्मचा, भिनामचा पिण्ड ज्वलं (प्यनय् छाय्गु ज्वलं) तवय्माः । अथेहे फुकिबाकाय्, म्हयाय्मचा, भिनामचा, व गुथियार सकसितं भ्वय् सतेमाः । दकिला लत्या, खुलां थें लोकोन्तर पिण्ड (ज्याप्यं) थई । पाजु खलः नं बर्खि फुकय् यायेत वस जुछिं, सगं ज्वलं दकिला खुन्हू हयेमा । अथेहे म्हयाय्मचा, भिनामचापिसं तपुलि छगः व सगं ज्वलं हयेमाः । दकिला सिधयवं न्हापा पाजु खल नं धौ व खें संग विया, वस व म्हयाय्मचा, भिनामचा पिन्सं नं धौ सगं बिया तपुलि लल्हाना बर्खि फुकय् याकीई । थ्व खुन्हू सकसित च्याता घासा ब्वया भ्वय् नकेमा । 
पाहां ब्वने 
          सीगुया लत्या, खुला व दकिला श्राद्धय् छगु श्राद्ध खुन्हू पाहाँ ब्वनेगु चलन दु । अपोसिया लत्या वा खुलां पाहाँ ब्वनि । थ्व खुन्हू फुकिबाकाय्, थःथिति, म्हयाय्मचा, भिनामचा, ब्याः वपिं, मरि बिचावपिं, गुथियार, सी बलय् ग्वाहाली यापिं, जलाखलाः व ईष्ट मित्रपिं सकसितं भ्वय् सतेमाः । थ्व खुन्हू झिनिता ब्वतां खाना सकसितं भ्वय् नकेमाः । 
निदं तिथि
         सीना निदँ खुन्हू तिथि श्राद्ध यायेगु चलन दु । थ्व खुन्हू नं म्हयाय्मचा, भिनामचा सुथय् पिण्ड ज्वलं तः वयेमाः । फुकि म्हयाय्मचा भिनामचा सकसितं भ्वय् सतेमाः । लत्याबले थें लोकोन्तर पिण्ड (जाप्यं) थइ । थ्व खुन्हु नं सकसितं भ्वय् नकेमाः । 
बौ बियेगु 
         निदँ तिथि सिधयेवं बाः सीगु जुसा गोकर्ण औसी बौया ख्वाः स्वयेगु दिंखुन्हू गोकर्ण तिर्थय् वा मां सिगु जुसा मातृ औशी माँया ख्वाः स्वयेगु दिंखुन्हू माता तिर्थय् वना श्राद्ध याना बौ वा माँया नामं बौ बियगु शुरु याइ । 
तिथि श्राद्ध 
         सीगु निदँ तिथि सिधेयेका दंय् दशं सिगु तिथि खुन्हू तिथि श्राद्ध याइगु चलन दु । छेंय् श्राद्ध मयासे तिर्थय् वना न श्राद्ध याः । छुं जुया श्राद्ध याये मफुसा जल दान, निस्लाः, व आगं पूजा नं यायेगु या । थ्व खुन्हू म्ह्याय्मचा, भिनामचा पिण्ड ज्वलं सुथय् श्राद्ध खुन्हू तय् हयेमाः । तिथि श्राद्ध खुन्हू नं लोकोत्रर पिण्ड थया म्ह्याय्मचा, भिनामचा, फुकिं सकसित भ्वय् सतेमाः । 
 
सोह्र श्राद्ध
          दंय् पतिकं ञलागाया प्रतिपदा निसे औशी खुन्हू दुने सोह्र श्राद्ध यायेगु चलन दु । थ्व दिं दुने सिम्हसिगु तिथि दिं कथं छेंय् वा तिर्थय् लोकन्तर पिण्ड थइ । थ्व खुन्हू सिई धुंकुपि जुजु निसे छेंया फुक्क जः पिनिगु नाम नं पिण्ड थइ । थ्व खुन्हू म्हयाय्मचा व भिनामचा पिण्ड ज्वलं सुथय् तः वयेमाः । म्हयाय्मचा, भिनामचा, फुकि, थःथिति पिं सकसित भ्वय् सतेमाः । 
विधि व्यवहार या भ्वजय् व्बतां खाइगु ता (परिकार)
 
(क) लोचाः या ब्व घासा ता
१. चि पालु २. चय्पि (पालु चाः छचाः जक तःसां गाः कुचा याना मतयेगु)
३. कःसु व   ४. कंघासा व   ५. वाँउचा
(ख) घःसू भ्वय्या ब्वतां खायेगु परिकार
१. चि     २. पालु     ३.    हाकुमुस्या     ४. कसूः व    
५. कंघासा ६. चय्पि    ७. वाँउचा   ८. हाकु छ्वय्ला । अथवा
(चि पालु छथाय् तःसा मस्यां बूब छता माः)
(ग) श्राद्धया ब्वतां खायेगु घासाता
१. पालु   २. मुस्या   ३. वः   ४. पःमाय्   
५. खय्पि   ६. छ्वय्ला (मनागु छ्वय्ला) ७. वाँउचा   ८.  ला
(घ) पय्नं विये (इहिपाः) या ब्व घासा ता
१. पालु    २.  मुस्या बुंइ  ३.  वः   ४. कःसु बुंइ  
५. खय्पि   ६.  चय्पि  
७. धौ घासा (लैं चुलाः धौलय् वालेगु)
८. हिंला (ला हिंनं वालेगु)
९. पंला ( ला त्यानाः सुवि चुं धौ नं वालेगु)
१०. मूला (तःखा) वा क्वाला
११. सें पुका, ग्वःपुका   १२. ख्यँय्, न्या
 
(ङ) थाय् भुइ ब्वयेगु घासा ता
१. पालु             २.   मुस्याबुंइ          ३. वः                        ४. कःसुबुंइ  
५.   खय्पि         ६.   चय्पि              ७.   धौ घासा               ८. हिंला   
९.   पंला          १०. क्वाःला           ११. ग्वःपुका, सें पुका   १२. ख्यं व न्या       १३. मरि छता   १४. ग्वाः मसला   १५. थ्वं   १६. अय्लाः  
१७. धौ           १८. दुरु                  १९. चिनी                   २०.  सिसाबुसा (दिगु छपु १)
 
(च) पस्ता भ्वय व ब्याहाः भ्वय्या घासा ता
१.   पालु               २. मुस्याबुई          ३. धौ वः         ४. कःसूबुई  
५. खय्पि              ६.  चय्पि              ७.  धौ घासा     ८.  दुल्ला (देल्ला)  
९.   हिंला             १०.  पंला              ११. कय्गु ला    १२.  सःपु पंला  
१३.  हाम्वःला       १४.  मूला (तःखा)  १५. सें पुका      १६.  ग्वःपुका  
१७.  ख्यंय् छभि    १८.  न्या
 
(छ) चय्प्यता घासा (८४ ब्यञ्जन) या घासा ता (परिकार)
 
थकिया धलः ल्यूने अनुशुची दु । 
 
ब्वतये बलय् घासा ता घडीया मुलु थें देपां –– जवय् चाःहिका तय्मा । 
विधि व्यवहार हनेबलय् ध्यानय् तयेमाःगु खं
१) झीगु विधि व्यवहारय् सगं यंके माःथाय् छेँजः स्वयाः झिंज्यागः तक जक यंकेगु । 
२) झीगु संस्कृतियात लेयंका तयेत झीग्ु विधि व्यवहार कथं हनेमाःगु भ्वय् फयांफत्तले ब्वतांखानाः झ्वःभ्वय् नकेगु । उगु झ्वःभ्वजय् झीगु धर्म संस्कृतिं मब्यूगु नसाज्वलं मतयेगु । 
३) भ्वय् सःतेबलय् व्यवहारं क्वच्यूपिं थःथितिपिं त्वःताः मेपिं इष्टमित्र, पासापिंत थःपिसं स्वयाः सःतेगु । 
४) सुयाँ विधि व्यवहारया छुं ज्याखँ याये न्ह्यः सल्लाह यायेबलय् सम्बन्धित गुथि वा समाजया प्रतिनिधि तयाः सहलह ब्याकेगु । 
५) झीग संस्कृति परम्परा संरक्षण यानातयेत फयांफत्तले चित्रकार समुदाय दुने इहिपाः ब्याकेगु । छुं जुयाः मेगु जातयापिं नाप इहिपाः जूसा झीगु समाजय् दुने विधि व्यवहार हनेमालीबलय् झीगु विधि व्यवहार कथं हनेमाः, मेगु जातय् विधि व्यवहार हंवने मालीबलय् इमिगु हे कथं विधि व्यवहार हं वनेगु खँय् पंगलः मतयेगु । 
६) इलय् ब्यलय् जःपिंके सुझाव कायेगु ज्या जूबलय् अधिकांशसिनं सिमापीगु ज्यायात झीगु संस्कारय् दुथ्याकेगु बांलाः धयागु बिचाः वःगु जूगुलिं थ्वयात झीगु संस्कारय् दुथ्याकेगु । म्हतिनिं दछिद छकः थःगु हे कुतलं वा ‘समाज” या ग्वसालय् जुइगु सिमापीज्याय् ब्वति कायेगु । 
७) भ्वय् वःपिंके सगं दां मुकाः नं सगं बिइ ज्यू । 
८) सुनानं ‘विधि व्यवहारया धलः’ हाचांगाल धयागु समाजयात जानकारी वल धाःसा ‘दुःख प्वंकाः’ पौ च्वयेगु व सम्बन्धित गुथियात जानकारी बिइगु । 
 
चित्रकार (पुं) तय्गु गुथि
चित्रकार (पुं) तय नं सी गुथी ÷ सनाःगुथी त दय्का क्वय न्ह्येथनागु शैद्धान्तिक पक्षकया गुथित स्वना तःगु दु । 
क) मज्यू मगाःगु इलय् थःथवय् ग्वाहालि, तिव वीइत थी थी गुथित स्वना तःगु । 
ख) धार्मिक भावना न्ह्याबलें दयेकेत लं दयेका तःगु । 
ग) द्योयात पूजा यायेगु व समाज सेवा यायेगु ज्या ताः लाकेत
घ) गुथिया श्री सम्पति विचाः यानाः सुरक्षा याना तयेगु गुथिया कर्तव्य खः ।
ङ) गुथिइ तःमि, चीमि, सःम्ह मसःम्ह धैगु भेदभाव दै मखु । 
च) थजिपिन्त हना थकालिया अदपय् च्वनेगु ।
छ) न्ह्यागु ज्या नं धैतःगु दिने व धाःगु इले यायेमाः मखुसा वं पुलेगु व्यवस्था दइ । 
ज) गुथिइ गुथियार सकसियां उलिहे अधिकार दइ । गुथिइ याये माःगु ग्वाहालि ज्या यायेगु गुथिया कर्तव्य खः । 
झ) गुथि पाःलाःयात आर्थिक भार मविइगु कुतःयाना आयस्तां मगात धासा ल्हापं ल्हानाः खर्च यायेमाः । 
 
स्वनीगः दुने दुगु गुथिया नां व थाय्
यें यल ख्वप थिमी
१. कोहिति कवः गुथि नुगः कवः गुथि भैरव गुथि थिमी कवः
२. न्हुघः कवः गुथि हौगः कवः गुथि तःधं गुथि
३. भिन्द्यो तःब्व कवः गुथि महालक्ष्मी गुथि देसला गुथि
४. यत्खा कवः गुथि चन्द्रमहारोशण गुथि
५. वटु मूबहा कवः गुथि वा गुथि
६. मावति कवः गुथि
७. केल मुगः कवः गुथि
८. खिंल कवः गुथि
९. सिघः कवः गुथि
 
गुथि स्थापना यावले गनयापिं (पुं) तय्सं नीस्वंगु खः । वयात संस्थापकया रुपय् कया वहे थासं गुथिया नां तया कवः धका धायेगु परम्परागत चलन दु ।
संल्हू पतिं पाः फया न्याय्किगु संल्हू गुथि नं दु । थ्व यलय् जक दुगु ख । देसना गुथि, विचाः गुथि नं स्वना तःगु दु । 
स्वनिगःया दुने च्वंपिं चित्रकार (पुं) तय् थी थी थासे थःपिनी दिगद्यः स्थापना याना, दिगु पुजा न्याय्के मखंपिंसं सिथि नखः कुन्हु वना पुजायाई । न्हूम्ह भौमचा व नःलि मचातय्त दिगु द्यःयाथाय् यंका किसली तया द्यः भाग्याका तिनी पुवंम्ह परिवार धाइगु चलन दु । 
येँ च्वपिनी चावहि, यलय् च्वंपिनी हरिहर भवन, थापाथली, ख्वपय् च्वंपिनी सिद्ध पुखू (सिद्धपोखरी) थिमि च्वंपिनी गठ्ठाघर आदि थासय् दिगुद्यः स्थापना याना तःगु दु । नक्वाःदेले च्वंपिनी देवीघाटय् दिगु पुजा न्यायेकीगु खः । परम्परागत कथं पलिस्थायाना तःपि दिगुद्यः नं मछिंगु परिस्थितीइ वया गुम्हे गुम्हे सियां थःयात छिं कथं दिगुद्यः साला हया स्थानान्तर याना तःगु नं दु ।
 
८. चित्रकार (पुं) तेय्सं हनीगु थी थी नखः चखः
 
              चित्रकार (पुं) तय्सं थीथी नखःचखः हनेगु याना वइ च्वंगु दु । नखः त माने यायेगु कारण, तरिका, फुकं थन न्ह्यथनेगु आवश्यक मताया । बरु थिथि नखःत नापं चित्रकार (पु.) तय्गु लजगा नाप स्वापु दुगु व सकल जातीया नखःचखः हनेत गुकथं पुंत नाप स्वापू दु धैगु खं न्ह्येथने बहःजू 

१. गथामुग चर्हे:-
                 श्रीकृष्ण चर्हे कुन्हु भूत पितनेगु ज्या याना समय् नवाः नखः न्यायेकेगु गथां मुगः नखःया विशेषता खः । थुकुन्हू गथामुगलय् तिकेमाःगु भूत (घण्टाकर्ण) राक्षस या ख्वापा च्वया मीगु चलन दु । 
 
२. नाग पंचमी:-
                श्रावण शुक्ल पञ्चमी कुन्हु  भोंतय् च्वया तःम्ह नाग यात थःथःगु मूलुखाया फुसय् गोवरं तिका पुजा याइ । चित्रकार (पुं) तय्सं थःगु लजगा कथं भोतय् नाग च्वया मीगु चलन दु । 
 
३. गुंपुन्ही:- 
              गुंलाथ्व द्वादशी कुन्हु निसें थ्व नखः गुन्हु तक न्यायेकी । न्हापांगु दिन कुन्हु गुता किसिमया वीब, भूति, पःमाय्, माय्, मुस्या, ग्वःगु, माय्, ग्वःगु सिम्पु, मस्यां, चना, चिग्वः कय्गु आदि दायेकाः क्वाती त्वनी । थ्व कुन्हु स्वयम्भुइ वनेगु, वाहाःवही चाह्यू वनेगु या । गुं पुन्हिबलय् गुकःतक नयाः गुजु, वसः त हिला वुला यानाः पुनीगु थ्व नखःया विशेषता खः । 
 
४. सापारु:- 
               थ्व दिंखुन्हु सायाः छ्वयेमाःगु व बही द्यो स्वयेगु चलन दु । सायाः छव्येत माःगु सायागु ख्वाःपाः चित्रकार (पुं) तय्सं च्वइगु खः । 
यलय् सायाः वनिपिं सकलें मंगल वजारय् मुनाः छकलं नापं वनी । ख्वपय् नं सकलें मुना देशय दुगु वाजागाजा सहित नं वनी । तर न्ह्यापं कथिया खःचा दयेका दिवंगतया किपा घाना “घिन्ता किसी त्वाक्” धइगु वाजं थाना वइगु ख्वप दे या चलन खः । 
 
५. पञ्जरां (पञ्चदान) वीगु चलन:-
                स्वनिगले दुने येँ व ख्वपय् गुंलागा त्रियोदशी कुन्हु व गुलाथ्व अष्टमि पंचदान दिंखुन्हु येल थी थी द्योत ब्वया पुंतय्सं पंचदान वीगु चलन न्हयाका वयाच्वंगु दु । पञ्चदानया छन्हु नह्यः छेँ छखां नी सी यानाः द्यःब्वइ । 
 
६. वौया ख्वाः स्वयेगु:-
                गुंलागाः औंसीकुन्हु काय् म्ह्याय् पिसं वौयात हर्षपूर्वक माने याना, श्रद्धापूर्वक इच्छा दुगु नके त्वंके याना बौम्हं थः काय् म्ह्याय्पिन्त आशीर्वाद विइ । बौम्ह परलोक जुइ धुंकूसा दिवंगत वौया नामं गोकर्ण तीर्थय् वना स्नान, दान, निस्ला वीइगु याइ । 
 
७. पारुभ्वय्:– 
              ञला थ्व प्रतिपदा अर्थात भाद्र शुक्ल परेवायात गुंला धर्म क्वचाःगु दिनय् जुइ । लच्छियंक स्वयम्भू महाचैत्यया सेवा याना च्वंपिं गुंला वाजं खलःत, दाफा खःलत व मेमेपिं, भगवान बुद्धयात पुजा यानाः पारुभ्वय् नइगु परम्परा दु । थुकथं गुंला लच्छिया दुने बुद्ध वोधिसत्व पिनीगु महिमा स्तोत्र तुतः नाम संगीति आदि पाठ यानाः धार्मिक संस्कार न्ह्याका च्वंगु चित्रकार (पुं) तय्गु नं गुला धर्म खः । 
 
८. चथाः – 
                भाद्र शुक्ल चौथीकुन्हु स्वनिगलय् च्वंपिं नेवातय्सं वहनी तिमीलाया पुजा याइ । थुवले न्हूगु अन्न, फलफुल तुमा, पालुमा, छुस्या मुस्या, वरां, आदि व मरीचरी छाना चथा द्यः (गणेद्य) धकाः तिमीलायात पुजा याना भ्वय् नयेगु चलन दु । 
 
९. येँया पुन्हि:– 
                 थुकुन्हु छेँ छेँ दलुचा च्याकाः यंमा द्यः पुज्याना समय् नखः न्यायेकी । 
 
१०. मोहनि:– 
                थ्व नखःया दकले न्हापाकुन्हु (आश्विन शुक्ल प्रतिपदा) नःला स्वनेगु (घटस्थापना) जुइ । महाअष्टमी कुन्हु सकल फुकी दाजुकिजापिं मुनाः थःथःगु छेँय् दुगु शस्त्र, जाकि वा सफू धः ताल्जु ज्याभः आदि स्वनाः मोहनी पुजा याइ । चित्रका।र (पुं) तय् च्वज्याया लजगा याना च्वंपिनी भगवति द्योः मीगुया लागि तन्हू न्हयः निसें दुर्गा भवानी द्यो च्वयगु याना च्वनी । स्वनेमाःगु हलंच्वलंले पुजा याये न्ह्यो द्योतय्गु मिखा च्वय्गु प्रतिक चित्रलाहा (चित्ला) च्वया तिकेमाः । थ्व चित्ला तिकेगु चलन मेमेगु जात पिनी नं या । महानवमी कुन्हु थाय थासे च्वंपि द्यो त पिठ, छेंखाय् च्वंपि द्यो तय्त पूजा पाठ याना पशु पंछि भोग विया वहनी सी कयाः मू भ्वय नइ । विजया दशमी कुन्हु स्वां कोकया मोहनी नखः सिधयेकी । 
 
११. स्वन्ति:– 
                थ्व नखःया न्हापांगु दिन आश्विन कृष्ण त्रयोदशी कुन्हुलाः । न्हापांगु दिन खिचा पुजा, अले कोः पुजा धका सापुजा व लक्ष्मी पुजा आश्विन कृष्ण औसी कुन्हु लाः । थ्व नखःयात यम पञ्चक धका नं धाई । लक्ष्मी पुजा कन्हे कुन्हु सुचुपाचु सफा याना वहनी म्ह पुजा याई । कार्तिक शुक्ल द्धितीया कुन्हु किजा पुजा याइ । चित्रकार (पुं) तय् थुवले बाँ बाँ लाक्क लक्ष्मी द्यो च्वया मिइगु खः । 
 
१२. यःमरि पुन्हि:– 
               थ्व नखः मार्ग शुक्ल पुन्हि कुन्हु न्हूगु जाकि चुंयात न्हाया, विशेष प्रकारया योमरिया दुने हामो चाकु ल्वाकछ्याना तया दयेकी । थः इष्ट मित्र पिन्त योमरी इनीगु नं चलन दु । न्हूगु वा पिचाय् तया उकिया द्यःने योमरी  तथा धुकुटी स्वनिगु व पेन्हु दयका योमरी पुजा याना क्वकाइगु चलन दु । थुकिया प्रभावं धनसम्पति व अन्न वृद्धि ज्वी धइगु धापू दु । 
 
१३. घ्यः चाकु संल्हु:– 
                थ्व नखःयात हाम्वः संल्हु नं धाई । माघया संल्हू कुन्हु थः थः पुरोहितपिंत घ्यः चाकु तयाः सिधा दान याइ । सकलें मुनाः लसतां सा सागु नसात्वंसा नापं त¥हुं पालु पुकाः घ्यः चाकु व हाम्वः यागु तौला नं तया नइ । मांपिसं थ्वखुन्हु थः मचाखाचा तय्त छ्येनय् माय् चिकं वा हामो चिकं तया दिर्धायु या कामना याइ । 
 
१४. सिला चर्हे:– 
               फागुन कृष्णपक्ष चतुर्दशीकुन्हु महाद्योयात तसंक मानय् याना पुजा याइगु लिं थ्वयात महाशिव रात्री पर्व नं धाः । गणेद्य याथाय् मि च्याका मनभोग, कःनि मुस्या वरां आदि सिया जाग्राम च्वनी पिसं इना नइ । थुवले नं महाद्योया किपा (तस्वीर) मीगु चलन दु ।
 
१५. पाहां चर्हे:– 
                 चैत्र कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु थ्व नखःयात पिशाच चतुर्दशी धका नं धाः । थ्व नखः कुन्हु लुकमाद्यःयात बहनी पुजा याइ ।
 
१६. मांया ख्वाः स्वयेगु:– 
                 बैशाख कृष्ण चौलागा आमा वस्याकुन्हु मांया ख्वाः स्वयेगु औशी धकाः धाइ । नेवाः बौद्ध दृष्टि कथं थःत जन्म व्यूम्ह मांया कृतज्ञता मनं लुमंका मान–सम्मान विया श्रद्धा पूर्वक इच्छा दुगु नके त्वंके याना थ्व नखः मानय् याई । मां मदुपिनी माता तिर्थ वनाः स्नान यानाः निसलाः विया, श्राद्ध कर्म याइ । 
 
१७. सिथिनखः – 
                 जेष्ठ महिनाया शुक्ल पक्षया षष्ठि कुन्हु लाःगु नखःयात कुमार षष्ठी धका नं धाः । दिगु पुजा न्यायेके मखंपिसं थ्व सिथिनखः कुन्हु दिगु पुजा बलय् थें झः झः धाय्क थः थः दिगु द्यःया थाय् पुजा याना भ्वय नइ ।        भ्वय्बलय् प्यताजि व– माय् वः, मू वः, कसू वः व मुसू वः तया भ्वय नइ । थ्व नखः दछिया दकेलिपागु नखः जुया म्हयाय् मचा नखः वा पंय्ता खलः नखः धका नं धाइ । 
 
९. सामाजिक ह्यूपा व उकिया विकास
                चित्रकार (पुं) समुदाय नं थःगु जातिया जक च्यूताः मकासें नेवाः तय्गु विचे मे मे गु जात समुदाय नाप स्वापू तया गथे याना सामाजिक ह्यूपाः हय्फै  धका चित्रकार (पुं) समाजं थी थी जाति तय्गु बीचे अन्तरक्रिया ज्याझ्वः ग्वसाः ग्वया दकले न्हापांगु कुतः जुगु दु । थ्व अन्तरक्रियाय् झि नेवाःनय्गु संस्कृति ब्वलंका तय्त फुक्क नेवा जाती मिले जुया छगु म्यूजियमया स्थापना याय् दःसाज्यू धैगु प्रस्ताव न्ह्वब्वय्गु दु । 
यल, ख्वप व येँ नं थाय्वाय् हिला सछिदंति न्ह्योनिसें नक्वादेले च्वंपि चित्रकार (पुं) त नामं जक चित्रकारजुया मेमेगु हे लजगा ज्वना च्वंगु दु । थःगु विधिव्यवहार व परम्परा कथं पुजा विधि चलय् यायेत बज्रयान कथं याये माःगु कमंकाण्ड यायेत गुरुजुपिं मदया हिन्दू धर्म परम्परा कथं व्रम्हू त पुरोहित याना ज्या न्ह्याका च्वंगु दु । वयकःपिनी लजगा मध्ये न्या लायेगु नं छगु खः । न्हूगु पुस्तायापिं मनूत नेवा भाय् नं ल्हाय्गु मसया च्वंगु दु । नुवाकोट व आसपास थासे ४१ परिवारया ४०० ति चित्रकार (पुं) त दुगु खने दु । त्रिशुलीया देवीघातय् जल्पा देवीया थाय् पुं त हे द्यः पालाः जुया च्वंगु नं दु । बौद्ध परम्परा कथं धार्मिक व सामाजिक विधि व्यवहार हनेत वज्रयान या वज्राचार्य त गुरुजूयाना छ्वयेत कुतः जुया च्वंसां आतक ताःलाके मफुनि । 
चित्रकार (पुं) समाजं नक्वादे नाप स्वापू तया थी थी ज्याझ्व त न्ह्याका च्वंगु व अनयापिं चित्रकार (पुं) तय्गु जीवनस्तर ब्वलंकेया लागी समाजया जः व दुजःलय् दुथ्यकाः समाजं फुगु ग्वाहालि यायेगु कुतः जुया च्वंगु दु । बौद्ध धर्मप्रति आस्था ब्वलंका येंकेगु कुतः नं याये मानिगु खने दु । 
 
                चित्रकार (पुं) समाजया न्हापाया नायः भाजु बखत बहादुर यागु कुतः नं नुवाकोट बटारे जापानया हिरात्सु वेष्ट धैगु अन्तरर्राष्ट्रिय रोटरी क्लवया ग्वहालीं प्येदं न्ह्यो हे हिमालयन एकाडेमि इङ्गलिस स्कूल या नामं चित्रकार (पुं) समाजं व्वनेकुथि स्थापना याना आ अन १२७ म्ह व्वनिपिं मस्त दु । थ्व स्कूल यात अझ बाँलाकेत जापानी हिरात्सु वेष्ट रोटरी क्लव व चित्रकार (पुं)  समाजया वीचय् सम्झौता जूगु दु । नुवाकोट उ. बा. संघया अध्यक्ष समाजसेवी धन नारायण चित्रकारं थ्व ब्वनेकुथि –विद्यालय) यात १८ रोपनी जग्गा विया दिइगु खः । थ्व ब्वना कुथिया लागि माःगु फर्निचर, कम्प्यूटर, शैक्षिक सामग्रि व गोवर ग्यास नापं दयकेगु याना ब्यवस्था जूगु दु । व्वना कुथिया वाकि दनिगु जग्गाय् छुं ज्या याना आर्थिक तिव दयेकेगु ग्वसा ग्वयेगुनं स्वया च्वंगु दु । 
 स्कूल संचालन या विशेष ज्ञाता वनस्थली स्कूलया संस्थापक भाजु लक्ष्मण राजवंशी नापं स्वापू तया स्कूलयात प्रभावकारी रुपं न्ह्याकेत ग्वसाः ग्वया च्वंगु नं दु । 
 
                 थौंया २१ औ शताव्दिया ई, काल  व परिवेशय छु नं लजगायात छम्हेसियागु एकाधिकार (यकःति) कायम याना तये पैmगु सम्भावना मदु, न त स्थिति हे दु । थ्व हे कारणं याना चित्रकार (पुं) त फुक्क चित्रकलाया क्षेत्रय जक लगय मजूसे थःगु इच्छा व क्षमता या विशेषता कथं ममेगु थीथी लजगा ज्वनाः न्हया वना च्वंपि दु । गथे कि डाक्टर, कम्पाउण्डर, इन्जिनियर, चार्टर एकाउन्टेन्ट, फोटोग्राफि,  प्रेश छपाई सम्वन्धि  ज्याय, पत्रकारिता, म्हिते कासा (खेलकूद) या अलावा राजनीतिक, धार्मिक क्षेत्रय्, साहित्य क्षेत्रय् म्ये हालेगु (संगीत) क्षेत्रय, कम्प्यूटर प्रविधि आदि क्षेत्रय् यक्को पला न्ह्याका च्वंपि दु । अथे हे श्री ५ या सरकारया प्रशासनिक ज्याय, स्वास्थ्य, व शिक्षा सम्वन्धि  च्वय च्वयया निर्णायक पदय् तक नं थ्यंपि यक्को दु । लुमंके वह जू सन् १९९४ स स्विटजरलायण्डय् जूगु विश्व आर्थिक मंच पाखेँ वातावरणविद भाजु अनिल चित्रकारयात वातावरण विषलय् थःगु अमूल्य योगदान याना दिइगुलिं वयक यात  कन्हेयाम्ह विश्व नेता धका अन्तर्राष्ट्रिय सिरपा लः ल्हाःगु दु । 
 
               चित्रकला लजगाय लगेजूपिं छगु पक्ष दुसा चित्रकला वाहेक मेमेगु थी थी लजगाय् पलाः न्ह्याका च्वंपि चित्रकार  (पुं) त –– थ्व निथि पक्ष यापिं चित्रकार (पुं) तय्त कःघाइगु झीगु विधि व्यवहार यात नं परम्परागत तजिलजिं चिकाः सुरक्षित यायेत न्ह्याग्गु आर्थिक स्तरयाम्ह मन्हू नं नं व्यवहारय् छ्यले फयेक मध्यममार्ग ज्वना न्ह्या वनेमाः । थुकथं न्हूगु पुस्ताया सन्तति नं पुलांगु संस्कृति यात घयपुनाः थ्व प्रोफाइल फुक्क तह व तप्काया चित्रकार (पुं) तय्गु आत्म–परिचय (स्व–परिचय) विई धैगु मनं तुना । 
 
               झीगु सांस्कृतिक धरोहरयात धस्वाकाः थःगु लजगा यात संरक्षण यायेत थुके दुग्यंक सनिपिं चित्रकलाया क्षेत्रय् समर्पित जुया च्वंपि चित्रकार (पुं) तय्त दुथ्याका विशेष पलाः न्ह्याकेमाः । अले नेपाया सांस्कृतिक  क्षेत्रय् तिव विया च्वंपि हे नेपाया तजिलजि म्वाका च्वंपि खः धैगु खं सरकारयात वाचायेके विया, थुकिया संचालन संरक्षण व सम्वद्र्धन यायेत सरकार पाखें माःगु सहयोग तिव विइकेगु कुतः यायेमाः । 
चित्रकला लजगायात थौकन्हेय् यागु भौतिक साधन या विकास व न्हू न्हूगु प्रविधि दुथ्याका प्रतिस्पर्धाय् वना जक न्हून्हूगु किसिमं ज्या याना येंके फै । गथेकि थौकन्हे  flexography  ल्फेक्सोग्राफ या ज्यां तःतः पाःगु विज्ञापन वोर्ड त ज्वयगु प्रविधि न्ह्यो लाना च्वंगु दु ।  थ्व लजगा चित्रकार (पुं) तयसं नं ज्वने माःगु नितान्त आवश्यक जूगु खने दु । पौभा, परंपरागत चित्रकला या नाप नापं व्यापारिक चित्रकलाय् नं थःगु ल्हा तयेत नं पलाः न्ह्याका वनेमा । थःगु समाजया बुद्धिजिवी वर्गपिन्त नं कःधाना समाजया ज्याय् परिचालन याये फःसा जक व संघ संस्था ई काल परिस्थिति नाप ल्वय्क न्ह्याय् फई ।  
 
 
प्रोफाइलया लिधंसा ज्वलं
(Bibliography)
 
१) चित्रकार व चित्रकला छपुलु – वसन्त चित्रकारया अनुसन्धानात्मक च्वसू
२) चित्रकार (पुं) समाजया विधान
३) Chitrakars the keepers of the Heritage of traditional art visit Nepal 98
४) छगु पवित्रगु जात “पुन – पुं” – अनुसन्धानकर्ता छत्रवहादुर कायस्थया अन्वेषणात्मक च्वसू – प्यं क्वःगु लुमन्ती पौ ।
५) मेरो प्रतिष्ठानका अविस्मरणीय क्षण अमर चित्रकारया च्वसू
६) भाजु फणिन्द्र रत्न वज्राचार्यया गुथिवारे सोध कार्य च्वसू
७) कला संस्कृतिया विद्धान प्रो. धुस्वाँ सायमिया मधुपर्कया च्वसू
८) चित्रकार (पुं) समाजया परम्परागत विधि व्यवहार म्हसीका
९) जयस्थिति मल्ललिपाया चित्रकार पिनिगु पौभाः कृति व थाय्वाय् – राष्ट्रिय अभिलेखालयया लिपि विशेषज्ञ भाजु सिद्धिरत्न शाक्य भिक्षुया अनुसन्धानात्मक च्वसू– लुमन्ति पौ ने.सं. ११२५ सिल्लागा दशमि
१०) द्यःतयगु लंपु छायेगु ज्याझ्वः – भाजु प्रेमलाल चित्रकारया लुमन्ति पौया च्वसू – ने.सं. ११२५ सिल्लाया दशमी
११) नेवाः संस्कार संस्कृतिया ताःचा ने.सं. ११०९ या प्रकाशन (Cultural Heritage of the Newara) रत्नकाजी वज्राचार्यया सफू 
१२) ने.सं. १०९९ वि.सं. २०३४ साले पिदंगु “परम्परागत तथा आधुनिक चित्रकला” च्वमित – मनवज्र वज्राचार्य, उत्तम नेपाली व नारायण वहादुर सिंह 
१३)Tej Bahadur Chitrakar "Icon of a Transition" by Madan Chitrakar.
१४) जीत वहादुर मानन्धरं च्वया दीगु सफू “विरिञ्चि नारायण” नृसिंह पृष्ठ ९५
१५) पुष्प पुं नं च्वया दीगु ऐतिहासिक पृष्ठ भूमिई “पुं देगः” वा दश अवतार देवल – लुमन्ति पौ ने. सं.१११९ चिल्लाथ्व द्वादशी 
१६) सुवर्ण मान चित्रकारं च्वया दीगु चित्रकार (पुं) व मेगु समाजया तजिलजि ।
१७) चित्रकार (पुं) समाज पाखें दयें दशं पिदना च्वंगु थिथि लुमन्ति पौया संस्करण त ।
 
अनुसूची
चय्प्यता घासा (८४ ब्यञ्जन)
 
१. पालु (तानातःगु पालु कू)
२. म्वाःबुइ (मुस्या वाला)
३. वः (वःलय् धौ बुलेगु)
४. कःसूबुइ (माय् वाला)
५. माय्बुइ (माय् वाला)
६. खय्पि (फसियागु कुचाकुचा)
७. चय्पि (फसियागु कुचाकुचा)
८. चःगुलि
९. सनांघासा (फर्क फिनातःगु)
१०. धौ घासा (लैं चुलाः धौलय् वालेगु)
११. पालु घासा (पालु चुलाः धौलय् वालेगु)
१२. कःसू वः
१३. लाग्वः
१४. भुतिबुइ (भुति वाला)
१५. लापि
१६. दुला (लै ध्यनाः मनाः हलू तयाः वालेगु)
१७. हिंला (हिं तयाः वालेगु)
१८. पंला (छ्वय्लाः धौ व पाउँ तयाः वालेगु)
१९. न्ह्यपु पंला (वाउँ म्हुकं धौ तयाः वालेगु)
२०. खाइ पंला ( (सःपू त्यानाः धौलय् वालेगु)
२१. सःपू पंला (सःपू त्यानाः धौलय् वालेगु)
२२. जँला छज्वः (छैगू निकू वालेगु)
२३. सालु छ्वय्ला (छ्वय्ला प्यकू तयेगु)
२४. छ्याला (सिंके, सःपु तयाः दयेकेगु)
२५. बुल्ला (कः तयाः दयेकेगु)
२६. खोपुला छज्वः (मेय्छ्यंया भौख्वाः)
२७. धन्वंतरी (सर्वेषधि)
२८. सुपालु (गंगु पालु)
२९. मेय्छ्यं पु
३०. सकि म्हुकं (अजि कः तयाः वालेगु)
३१. ला बजि (ला मनाः पःकां वालेगु)
३२. हाम्वः ला (ला त्यानाः हाम्वलं वालेगु)
३३. कय्गु ला (ला त्यानाः कयेगुलय् तयेगु)
३४. संन्या खुना
३५. तरुं चम्या (तरुं मनाः दयेकेगु)
३६. लईं भुजा (लैंया भुजेली)
३७. सिउला म्हुंक (सियू म्हुकं)
३८. वाउँ म्हुकं
३९. कुनुःबुँ
४०. सिमलबुँ
४१. धौबुँ
४२. ब्याः (बेल)
४३. खालु तुका (खालु)
४४. छिकिछिकिबुँ
४५. चिम्हुकं
४६. धालेबुँया धाले
४७. किमिला (चुँला)
४८. धौ
४९. तःसि कुचा
५०. सुन्तला
५१. तु
५२. ग्वः पःमाय् (ग्वःगु मनागु पःमाय्)
५३. ग्वः भुति (मनातःगु)
५४. मू वाला (मू वालातःगु)
५५. पाउँ हि (हिक्वाःलय् पाउँ तयाः दयेकेगु)
५६. तरुल
५७. चाकु पिपि (पिपि खुना)
५८. लइसि
५९. पी गुलि (पिपि धे)
६०. खें वाला
६१. न्या पुका
६२. स्वंःपुका
६३. सें पुका
६४. गुलि पुका
६५. मूला (तःखाः)
६६. ऐथ्या म¥िह
६७. यःम¥िह (लोहँचा मरि)
६८. लोँ मरि
६९. लाखा मरि
७०. मथ मरि
७१. गुल म¥िह
७२. तौला ग्वारा (हाम्वः ग्वारा)
७३. ज्वः पस्ता
७४. दुरु मरि (साया दुरुयागु बयुति मरि)
७५. चप्पा ग्वारा मरि
७६. तुकंचा
७७. पलःचा
७८. पाउँ
७९. फसिपु वाला
८०. सकि भुजेली
८१. सतबय्सि
८२. भोचा पासि (भ्वासा पासि)
८३. चतांमरि
८४. तुसिपु वाला । 
 

ताजा अपडेट

भक्तपुर ≫ बोडे | ठिमी

काठमाडौं ≫ जमल

ललितपुर ≫ पाटन

    

संरक्षक
नाम:
फोन:

संयोजक 
नाम:
फोन:

संयोजक
नाम:
फोन:

सम्पादक
नाम:
फोन:

१. अमात्य २.भडेल ३. देवज्ञ ४. द्वा ५. जोन्छे ६.खोंजु ७.मानन्धर ८.नकर्मी ९.प्रधान १०.राजोपाध्याय११.शिल्पकार १२.थकूलवाट १३.अवाले,अवाल१४.भजु १५. दलि १६. फैजु १७. जोशी १८.खोेसिं १९.मास्के २०.नापित २१.प्रधाना्ड २२.शर्मा २३.शिवाचार्य २४.थान्जु २५. बदगामी २६. भौमिखा २७.डंगोल २८.गाइजु २९. जुवाल ३०.कोजु ३१.माथेमा ३२.नेमकुल ३३.प्रजापति ३४.राजथला ३५.सुवाल ३६. तुुइतुइ ३७ .बैदार ३८.भोछिभोय३९. देउला ४०.गोंगल ४१. कक्षपति ४२.ख्वाउजु ४३.मूल ४४.न्याछ्यो ४५.पुजारी ४६. रामुदामु ४७. सिंह,सिं ४८.तुलाधर ४९ .बैद्य ५०.भुजु ५१.धाख्वा ५२. र्खाली ५३. कंसाकार ५४.लाभाजु ५५.मुलेपति ५६.न्याइच्याई ५७.पुतवार ५८.रंजितकार ५९.स्थापित ६०.उदास ६१ .बजिमय ६२.बिजूक्छे ६३.धौबन्जा ६४.गोसाई ६५.कारञ्जित ६६.लाकौल ६७.मुल्मी ६८.वन्त ६९.रघुवंशी ७०.राया ७१.श्रेष्ठ ७२.गजनथछें ७३. बज्राचार्य ७४ .बुद्धाचार्य ७५. धौभडेल ७६.गोसली ७७.कर्माचार्य ७८. लाखे ७९.मुनाकर्मी ८०.पाछै ८१.रजक ८२.साहूखल ८३. तमी ८४.उलक ८५ .बलामी ८६. ब्यांजु ८७. धौजल्य ८८.गुरुवाचार्य८९.कसजु ९०.लिगल ९१.मुनंनकर्मी ९२.पहरी ९३.राजवंशी ९४.शैजु ९५.तमोट ९६ .बनेपाली ९७. चक्रधर ९८. धवा ९९. ग्वंग १००. कायस्थ१०१.मधिकर्मी १०२.मुनिकार १०३.पलाञ्चोके१०४.राजभण्डारी१०५.साखः १०६.ताम्राकार १०७ .बनिया १०८. चाकुबजी१०९.ध्वंजु ११०. हाच्छेथु १११. खड्गी ११२.महर्जन ११३.मुस्याचु ११४.पालिखे ११५.राचल ११६.शाही ११७.तण्डुकार ११८.बासुकला ११९. चित्रकार१२०. दिपकार१२१. हाडा १२२ .खें १२३.मालाकार,माली१२४.नायजु १२५.पात्रवंश १२६.राजकर्णिकार१२७.शाक्य १२८.तौजल्य १२९. बाती १३०. चुके १३१. दुवाल १३२. हेंजु १३३. खिचाजु १३४.मल्ल १३५.नगरकोटी १३६.पिया १३७.राजलवट १३८.शिख्राकार १३९.थैव