कपाली

 
सुदर्शना दर्शनधारी


१. परिचय:-
                  कपाली जातियात म्हसीके बीगु झ्वलय.् थीथी मनूतय् थीथी कथंया बिचाः खनेदु  । कमाली जातियात जोगी, दर्शनधारी व कुश्ले नं धाइ ।
 काम, क्रोध, लोभ, मोहय् तक्यनामच्वंसे आध्यात्म चिन्तन यानाजुइपिं वा उज्यागु सांसारिक बन्धनं जोगेजुया च्वनेगुलिइ प्रयत्नरतपिंत हे जोगी धाइ । 
समाजय् रोग व्याधिं कयाच्वंपिंत थःगु तन्त्रबलं लायेकेगु, दर्शन धारण यायेगु शक्ति दुपिन्त दर्शनधारी धाइ वा दर्शन यायेत योग्यगु आचरण याइपिं हे दर्शनधारी खः । 
कुश (गुगु अतिकं पवित्रगु घा“य् खः उज्यागु) या पाखें उत्पन्न जूपिं जुयाः कुश्ले धकाः नं धायेगु याः । कुश्ले (कुशले) तय्गु उत्पत्तिया ख“यात कयाः थुकथं न्ह्यथनातःगु दु— महाद्योनं कुशयाम्ह मनू दयेकाः “जीव” दान बियाः कुशलनाथ योगीया जन्म जुल धकाः सुमति शास्त्रय् च्वयातःगु दु । थ्व हे कुशलनाथया अनुयायीतय्त कुशले, दर्शनधारी, कपाली धकाः धायेगु यात ।
नेवाः समुदायया दुनेलाःगु कपाली जातिया उत्पत्ति थुबले हे जुल धकाः तिथिमिति कुलाः धाये मफुनिसां तबि पाशुपत सम्प्रदायवादी जोगीतय्गु नेपाः गालय् प्रवेशया सन्दर्भय् जुजु अंशुवर्माया पालंनिसें नेपालय् राजधर्मया रूपय् शैवधर्म दुगुलिं याना थुबले हे कपालीत नं नेपालय् दु धैगु सी दु । शिवया रूप धारण यानाः जटामुकुट, चलाया छ्यंगुलिं हिनाः, खरानीं बुलाजुइपिं (चर्या ब्रत याइपिं) भैरव भैरवी उपासना याइपिं, पाशुपत जोगीतय्गु धर्म हे नित्य रूपं छथासं मच्वंसे चाःचाःहिलाः जुइगु खः । अथे जूगुलिं यानाः भारतया जुजु उज्जयनया पालय् नेपाः नापया स्वापू तस्सकं बांलाःगु व थुबले हे हरिसिद्धि (महाकाल्याः शक्तिया रूपय् माने यानातःम्ह भगवती) नेपाः गालय् बिज्याःगु इलय् हे शैव पाशुपतपिं नं नेपाःगालय् दुहा“ वःगु खः धैगु विद्वान भाजु स्व. कुलचन्द्र कोइरालाजुया धापू दु । 
शैव सम्प्रदायया खुगू भेद मध्ये कापालिकयात प्यंगूगु थासय् तयातःगु दु । अथे हे पाशुपत सम्प्रदाय वाममार्गया उपासना पद्धति नालाच्वंपिं छगू शाखायात कापालिक धाइ धकाः कापालिकया विषयय् थीथी बिचाः न्ह्यथना तःगु दु । कबिर माधवजुं च्वयादीगु “शंकर दिग्विजय” नांगु सफुतिइ (अ. १५, श्लोक १–२८) सं शंकराचार्यं (ई. ७८८–८२०) कपालीत नापलाःबलेयागु सैद्धान्तिक विवाद जूगु ख“यात कयाः न्ह्यथना तःगु दु । हठयोगी प्रदीपिका नांगु सफुतिइ नीछगूगु झ्वलय् “कपाली” व स्वीगूगु ल्याःखय् “कापालिक” धकाः न्ह्यथना तःगु दु । अथे हे डा. हजारी प्रसाद द्विवेदीया “नाथ सम्प्रदाय” नांगु सफुतिइ कपाली व खण्ड कापालिकपिन्त ८४ सिद्धपिं मध्ये लाः धकाः न्ह्यथना तःगु दु । अले “वर्णरत्नाकर” नांगु सफुतिइ ८४ सिद्धपिं मध्ये कपालीत झिंछगूगु ल्याःखय् लाः धकाः न्ह्यथना तःगु दु ।
उत्पत्तिया सन्दर्भय् हाकनं कुसुलेत ८४ सिद्धपिं मध्ये ३५ औं सिद्ध कुसुलिपाया अनुयायीतय्गु सन्तान खः धकाः नं धायेगु याः । 
नेपाःया मध्यकालीन इतिहासय् स्वत धाःसा साधना यायेगुलिइ उग्रकथं कयातःपिं कापालिकतय्त गुरु गोरखनाथं (ईशाया झिंप्यंगूगु सदिं लिपा) थःगु गोरखपन्थय् (नाथ सम्प्रदायस) हे ल्वाकछ्याना यंकूगु खनेदु । कानफट्टा, दर्शनी, जोगी धकाः नाथ पन्थीतय्त म्हसिइके बियातःगु दुसा थुपिं नं तान्त्रिक साधना पाखे हे न्ह्यज्याना च्वंगु परमतत्वया उपासक योगी सिद्धतय्गु हे सम्प्रदाय खः धकाः धयातःगु दु । 
ने.सं. ४५४ (ई. १३३४) य् मरुसतलय् च्वंगु सिजःपतिइ जुगी धकाः च्वया तःगु दु । अथे तुं ने.सं. ४०५ (ई. १२५८)य् च्वयातःगु लु“पतिइ हेतनाथ जोगीं द“य् द“सं चक्रभ्वय् (भण्डारा) नकेया लागि गुथिया नामय् बु“ दान याना तःगु ख“ “नेपालभाषाया जातः” नांगु सफुतिइ न्ह्यथनातःगु दु । ने.सं. ६७९ (ई. १४१९) जुजु अमृत मल्ल्याः पालय् च्वयातःगु सक्वया ल्वह“पतिइ कुसुल्याः जोगी धकाः न्ह्यथना तःगु ख“ “नेपालभाषाया जातः” सफुतिइ न्ह्यथनातःगु दु । यल्याः क्वाःबहालय् लुयावःगु (ई. १६१७) या गोरखपन्थी योगी अमृतनाथं जुगीतय्त नकेत धकाः थःम्हं बु“ न्यानाः गुथियात दान बियातःगु ख“ सूर्यविक्रम ज्ञवालीजुं ‘प्रज्ञा’ स्वलापतिइ न्ह्यथना दीगु दु । अथे हे ने.सं. ७५७ (ई.१६३७) य् बनेपाया दथुत्वालय् लुयावःगु अभिलेख कथं हाकुनाथ दर्शनधारीं गामय् च्वंपिंत दक्षिणा बीत बाली बियातःगु ख“ “भक्तपुर शिलालेख सूची” नांगु सफूतिइ शंकरमान राजवंशीजुं न्ह्यथना तःगु दु । 
ने.सं. ५८५ (ई १४६५) गौड देशं (बंगाल) वःम्ह चैतन्यनाथ योगीं “काष्ठमण्डपय्”  गोरखनाथया मुर्ति पलिस्था यानांली योगीतय्त द“य् द“सं भण्डारा नकेत गुथि पलिस्था याना ब्यूगु ल“ुपतिइ न्ह्यथना तःगु ख“ ‘प्राचीन नेपाल’ नांगु सफुतिइ ल्याःः ५८ सं च्वयातःगु दु । अथे हे झिंखुगूगु सदिलय् छवल नाथ योगीं जोगीतय्त नकेत गुथि पलिस्था याना ब्यूगु ख“ सिजःपतिइ न्ह्यथना तःगु दु । 
जुजु पृथ्वीनारायण शाहया पालय्या “कुशुल्याः” जात हे थौंकन्हे कुश्ले धायेगु याःगु खः । थुकथं पौराणिक इलंनिसें आःतक्क नं नेवाः समाजय् दुने च्वंगु छगू जाति जोगी, योगी, दर्शनधारी वा कपाली जाति खः । कपालित मध्यकालय् गोरखनाथया नाथ सम्प्रदाय नापया हेलमेलं यानाः गोरखनाथया सन्तान धकाः दर्शनधारी च्वयेगु याःसां तबिं पशुपत सम्प्रदाययात नं चतक्क त्वःते फयाच्वंगु मदुनि । न्हापां ला कपालीत कर्मयोगी, जीवन दर्शन अध्ययन अध्यापन यासें मोक्ष, निर्वाणपाखे प्रयत्नशील जुयाच्वंपिं थुगु जाति लिपा जयस्थिति मल्लं समाजय् रीतिथिति दयेका ब्युसांनिसें कपालीत नं सामाजिक नीति नियम, परिधिइ च्वनाः संस्कार यायेगु व याकेगु ज्याय् न्ह्यज्यां वंगु खनेदु । 

२. थाय्बाय् व जनसंख्या:-

                               कपालीतय् च्वनिगु त्वाः वा विशेष थाय् धकाः मदु । गथेकि मजिपाः त्वालय् विशेष कथं रंजितकारतय्गु वस्ति दुथेें कपालीतय्गु जातिइ खनेमदु । कपालीत न्हापा जोगी, योगीया कथं छथासं मच्वंसे हिला हिला ज्वीपिं जूगुलीं थुमिगु निश्चित त्वाः वा थाय् मदु । अथे जूसा नं जुजु जयस्थिति मल्लं सामाजिक नीति नियमं चिना बिसांनिसें तिनि थ्व जातियापिंसं गृहस्थि जीवन हनेगु यात । अप्पो धयाथें तान्त्रिक जूगुलीं न्हापा ला थुपिं देगलय् सतलय् च्वनेगु सुरुजुयावल । मरुसतलय् (काष्ठमण्डपय्) जक नीन्याखलती कपालीत परिवार च्वनाः जीविका यानाच्वंगु ख“ बुराबुरिपिनिगुपाखें न्यनेदु । सन् १९६६ निसें थुजोगु सतःयात सरकारं राष्ट्रिय सम्पत्ति घोषणा याना सतःयात दयेका (मर्मत यानाः) सरकारी संरक्षणय् कासांंनिसें तिनि सतलय् च्वनाच्वंपिन्त थनेगु ज्या न्ह्याःगु खः ।
कपालीतय्गु घनाबस्ती कथं गुगु नं थासय् खनेमदुसां थुपिं विशेषयानाः ये“, यल, ख्वप, दक्षिणकाली, चोबाहा, सांगा, नगदेश, गोकर्ण, सक्व, लुभु, थिमि, बोरे, किपू, बलम्बू, वा (वज्रवाराहि), थेचो, लेले, बुलु, सुनगुठी, थसि, थैव, गोदावरी थुमिगु अप्वो परिवार खनेदु । अथेंतुं स्वनिगलं पिने पूर्वपाखे भ्वंत, धौख्यः, डाप्चा, पन्ति, दोल्खा, चरिकोट, जिरी, सिन्धुपाल्चोकया चौतारा, बाह्रबिसेपाखे थुपिं च्वनाच्वंगु खनेदु । अथेहे धादिड्ड, चितलाड्ड, हेटौंडा, त्रिशूली, नारायणघाट, पोखरा, भोजपुर, तानसेन, पाल्पा, धरान, भैरहवा, मोरड्ड, वाग्लुड्ड, उर्लाबारी (झापा), बन्दिपुर, धनकुटा, स्याञ्जा, नेपालगञ्जय् थुपिं छरेजुया छगू जिल्लाय् म्हतिनं ३ परिवार संख्यांनिसें ८ परिवार संख्यातक्क च्वनाच्वंगु ख“ अनुसन्धानया इलय् लुयावःगु दु ।
२०५६ सालय् कपाली युवा समितिं पिथंगु “कपाली संक्षिप्त परिचय” नांगु सफुतिइ येंया ३५ वडाया दुने च्वनाच्वंपिं कपालीतय्गु जनसंख्या तथ्यांक विवरण धकाः दयेकातःगु धलखय् यें महानगर दुनेजक हे १९८ खा छेंय् दुगु व उकिसनं बालं च्वंपिं ३३ याना जम्मा छेंल्याःः २३१ धकाः क्यनातःगु दु । 
२०६० सालय् तक कपालीतय्गु संगठनात्मक ज्याकुथिइ कपाली समाजया केन्द्रीय ज्याकःमि दुजः जुया च्वंपिनिगु ल्याःः ४४१ म्ह दु । स्वनिगलं पिने किपू, सक्व, बलम्बु, ग्वल, धर्मस्थली, भोत, पन्ती, ठिमी, ख्वप, यल, वादे समाजया कचा ज्याकु दु । तर दुजः ल्याः व छें ल्याःया विवरण मवःनीगु जुल । कचा खलः मदुगु जिल्ला नं यक्व दनि । समाजय् आः तक्क दर्ता जूपिनिगु छेंल्याः ३३७ मध्ये नं जम्मा छेंजःपिनिगु ल्याः २०२४ उकी दुने नं मिसातय्गु ल्याः १०८० दुसा मिजंतय्गु ल्याः ९४४ दु । परिवारय् ७७ वर्ष पुलावंपिं ६० म्ह,६० द“ च्वय् ७७ द“ क्वय् यापिनिगु ल्याः २१२ म्ह २५ द“ निसें ६० द“ क्वय्यापिनिगु ल्याः ८५१ म्ह, २५ द“ क्वय्यापिनिगु ल्याः ९०१ म्ह दुसा गुलि गुलिस्यां ला उमेर हे खुलेयाना तःगु खनेमदु ।

 

३. सामाजिक व्यवस्था:-
 
                          मेपिनिगु जातय् थें कपालीतय्गु संस्कारया ख“य् नं भाषा वंशावली “सूतक ६, जुठो ७ दिन लत्या मान्नु पुरोहित आफ्नै जातबाट चलाउनु” धकाः न्ह्यथना तःगु दु । झीगु संस्कृतिया छगू पक्षकथं नाला वयाच्वंगु सामाजिक  विधि व्यवहार कपालीतय्सं थुकथं याना वयाच्वंगु खनेदु । 

 
क) संस्कार पद्धति :-
 
धौ बजि नकेगु :-
                 मिसातय् मचाप्वाथय् दइबलय् थी थी चीज नयेगु इच्छा जुयावइगुलीं इमिसं इच्छा याःगु, इमित योगु नसा ज्वरय् यानाः मचा बुइगु छवाःनिसें प्यन्हु न्ह्यो धौ बजि नकेगु चलन दु । उबलय् मां व मचायात नं मंगल जुइमा धकाः (सुकुन्दाय् गनेद्यः पुज्यासें) ख्ये“ सगं नं बीगु याइ ।
 
सिसापालु क्यनेगु :-
             सुयां नं छे“ मचा बुलकि थःछे“ खलःयात मचा बूगुया सुचं कथं सिसापालु क्यंके छ्वयेगु चलन दु । थथे सिसापालु क्यंके छ्वयेबलय् घ्यः, चाकु, (म्ह्याय् मचा जूसा छपा, काय् मचा जूसा छग्वारा), पालु, तयाः लमियात ज्वंका भौमचाया थःछे“ छ्वयेगु चलन दु । थुकथं समाजयात काय् बुल कि म्ह्याय् बुल धकाः सिइके बीगु चलन दु । 
 
घ्यःचाकु नकः वनेगु :- 
                 थः म्ह्याय्मचाया मचा बूगु खबर सिइवं थःछे“यापिं नं म्ह्याय्मचायात बिचाः यायेत सम्धीया छे“य् वनी । थुबले थःछे“ खलःयापिन्सं घ्यःचाकु, मरी (जेरी स्वारी÷वासः खुना) ज्वनाः थः म्ह्याय्मचायात बिचाः याःवनेगु चलन दु ।

मचाबू ब्यंकेगु :-
                दिरी अजिं मचायात पुजा यासें मांबौपिन्त सगं बियाः मचा नं लःल्हायेगु चलन दु । मचाबू ब्यंकेबलय् भ्वय् ज्वलं ताःलाकाः आगंद्यः पुज्यानाः आगं ब्वचा नं इनाबीगु चलन दु । परिवारय् न्हापां बूम्ह मचायात नःलि मचा धाइ । थथे नःलि मचा जूसा प्यन्हूं नं ब्यंकेगु परम्परा दु । ब्यंके कुन्हु मचायात सूद्र्यो दर्शन याकाः नां छुइगु नं याइ नापं न्हाय्पं प्वाः खंकाः कापालिक धर्मानुसार पुजा याइ । 

मचा जंक्व :-
                  परिवारया न्हूम्ह दुजः जूम्ह मचा म्ह्याय्मचा जूसा न्याला व काय्मचा जूसा न्हय्ला दतकि मचायात मांया दुरुं जक मगानावइ । उकिं जंक्व यानाः जा नकेगु सुरु याइ । हानं मचायात पुजा यानाः ख्ये“य् सगं बीगु नापं न्हाय्पनय् चाःचा सुइकेगु व तुतिइ कल्लि, ल्हातय् चुरा नं न्ह्याकेगु चलन दु । थुबले फुकीत सःता भ्वय् नकेगु चलन दु । 

शिक्षा दीक्षा :-
                कपाली समाजय् मचात खुद“ न्हय्द“ दतकि उमित थीथी कथं शिक्षा बिइगु याइ । मिजंमचायात आगमय् यंका गुरुपाखें कापालिक ग्रन्थ कथं शिक्षा बिइसा मिसामचायात गुरुमां (अजिमां) पाखें कापालिक ग्रन्थ अनुसारं शिक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जुइवं उम्ह मचायात आगमिक ज्ञान दीक्षा बिइगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिजंमचायात गुरुं आगमय् यंकाः जल–तिलक, अक्षता–तिलक, विभू–तिलक, रुद्र–न्यास, धर्म–शंकर, क्षेत्रपाल, मंगलाचरण, गणपति स्तोत्र, नाद बिन्द अष्ट भैरब, मृत्युशंङ्ख व समाधि गायत्री देवतापिन्त फिर्ति आह्वान, संकल्प, दश दिशा पुजाविधि, देवता स्नान पुजाविधि, अष्टनाम स्त्रोत, द्वादशनाम स्तोत्र, भैरव भैरवी स्तोत्र, महासिद्धि स्तोत्र, तत्वबोध ज्ञान, योग शास्त्र गुरु स्तोत्र आदि दीक्षा ज्ञान बीगु याइ । शिक्षाय् पास जूम्ह मिसामचायात गुरुमांपाखें आगंया पुजाविधि, भैरव भैरवी स्त्रोत, योग ज्ञान, तत्वबोध ज्ञान, देवता आह्वान फिर्ति, मंगलाचरण, गणपति स्त्रोत, पूजा संकल्प, जल तिलक, रोगव्याधि हरण शिक्षा, झारफुक शिक्षाया नापनापं मेमेगु शिल्प शिक्षा नं बिइ । 
थुकथं आगमय् च्वना दीक्षा काये धुंकाः तिनि कापालिक वा जोगी वा योगी जुइ । थुकथं दीक्षा पारंगत जूम्हेसिनं चक्रपुजा कायेगु, जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, दर्शनाद (महाद्यो जोगी भेष धारण यानाः भिक्षा कायेगु) ज्या यायेज्यू । अले मिसापिं जूसा दीक्षा प्राप्त जुइ धुंका कापालिक वा जोगिनी (योगिनी) जुइ । दीक्षा काये धुंकाः जगत उद्धार (झारफुक) यायेगु, अजि ज्या (सुडेनी) यायेगु ज्याय् कापालीनी (मिसाम्ह कपाली)यात पूर्ण अधिकार प्राप्त जुइ । 

बारा तयेगु :- 
               म्ह्याय्मचा थीमज्यू (रजस्वला) जुइन्ह्यः मचायात बिजोरा वर्ष गथेकि ७, ९, ११, १३, द“य् ल्ययाः झिंनिन्हु तक ख्यूंगु क्वथाय् कुनाः सुद्र्यो तकं मक्यंसे मिजंतय्सं मखंक तयातइ । छे“या हामां मचायात म्वःल्हुका सुचिनिचि याना  धौ बजि नकाः, ख्ये“ सगं बियाः भिंगु साइत स्वयाः मचायात बारा क्वथाय् कुना बिइ । थथे मचा बाराः तया तःगु सिइकाः प्यन्हु लिपा फुकी तःकेहे“पिन्सं (कःनि, मुस्या, छुस्या, चाना, कय्गू, बरां सियातःगु) छुस्यामुस्या ज्वलं, मरि, फलफुल ज्वनाः उम्ह मचायात नकः वनेगु चलन दु । बारा तःम्ह मचायात प्यन्हुतक चि नकी मखु ।  बारा तयाः खुन्हु लिपा क्वंचिकं सायेकी । कपाय्याम्ह बारा ख्याः दयेकाः बारा क्वथाय् थापना याना बिइ । बारा तःम्ह मचायात नकेन्ह्यो दक्वं चिज बाराख्याःयात छायाः जक मचायात नकेबिइगु याइ । मचायात बारा तया तत्तले बारा ख्याकं रक्षा यायेमा धकाः थथे ख्याःयात  नसा छायेगु याइ । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात सिन्हःमू ज्वलान्हाय्कं क्यना सुद्र्यो दर्शन याके बी । थुकथं मचायात सुद्र्योनाप इहिपा याना बीगुया कारण नेवाः मिसामचा गुबलें नं बिधवा मज्वीमा धकाः खः । झिंनिन्हु दुखुन्हु मचायात बारा पिथने धुंका छुस्यामुस्या नकः वःपिंन्त बारा भ्वय् नकेगु चलन दु ।

नाद बीगु :-
                कपालीतय् कय्ता पुजा वा ब्रतबन्ध यायेगु संस्कार मेमेपिं नेवाःतय्गु स्वयाः पाःगु खनेदु । कपालीतय् मचात ७, ९, ११, १३, द“य् थ्यनकि इमित नाद बीगु धकाः गुरुया पाखें बाजं पुइगु स्यना बिइ । प्यता प्रकारं बाजा पुइगु गथेकि ः बाहरा धून (मंगल, शुभ जुइबलय् पुइगु) छोहरा धून (भूत बली, संकल्प याइबलय् पुइगु), ग्वारा धून (द्योपिनिगु स्तोत्र धून), लिगरा धून (कीर्ति स्तोत्र) थ्व प्यता धून स्यना बिइ । थथे बाजा स्यने बलय् प्यन्हुतक माय्, मुस्या, लाभा नकेबी मखु, नापं गुरुपिं बाहेक मेपिन्त थी मज्यू । प्यन्हु लिपा चान्हय् नासःद्यो वा नित्य नाथयाथाय् वनाः द्यो पुजा यानालि बाजा पुइ । थथे नाद काये धुंका छे“ थ्यनेवं छे“या जःपिंन्सं भिक्षा (वा, जाकि, ध्यबा) दान बिइ, अले तिनि छे“य् दुहा“ वनी । कपालीतय्गु थ्व नाद बीगु संस्कार हे ब्रतबन्ध संस्कार खः । तर थौंकन्हे थुकथं बाजा स्यनेगु ज्या उलि मयासे जोगी छुयेगु धकाः योगीतय्सं थें झोली तुम्बा घानाः चलाया छ्यंगुलिं हिनाः कय्ता चिनाः चिम्ता ज्वनाः भिक्षा कायेकेगु चलन दु । 
थथे याकेबलय् पाजुं लु“या अंगुलिइ मुना तक्व जक आंगसा तयेत स“ ल्यंकाः मेगु स“ दक्व खानाछ्वइ । थथे खानाछ्वःगु स“ ब“य् मलाकेत निनिं कंय्यागु देमाय् कापः लाया फयाकाइ । थुकथं चाकूगु स“ धौबजि तयाः खुसिइ चुइकाछ्वइ । अले मचायात जोगी भेष धारण याकाः झोली तुम्बा लःल्हाइ । थुबले मचायात न्हाय्पं प्वाः खंका मन्त्र न्यंकेगु दीक्षा बीगु चलन नं दु । दीक्षा काइबले छ्यनय्, कपालय्, न्हाय्पनय्, ककुइ, छातिइ, तेपुचाय्, बिगुटी व जल थिइके बिइ । अले ल्यंगु दक्वं मचायात हे त्वंके बिइ । 
अनंलि मचायात छे“जःपिन्सं भिक्षा बिइ । थ्व छगू ब्रह्मचर्यया पालन यायेगु अभ्यासया नाप नापं मचायात आवंलि तःधिकः जुल कपाली संस्कारय् दुथ्यात धैगु छगू संकेत नं खः । जोगी भेष धारण याकाः गणेद्योयाथाय् यंका पुजा याना मचायात न्हय्पलाः छिके बिइ । थुकी मचायात आवंलि याकःचा वने फयेमा धकाः त्वःता ब्यूगु खः । थुलि ज्या सिधयेवं पाजुं ज्वनाः मचायात छे“य् यंका सगं बिइ । थुबले फुकीतय्त सःताः भ्वय् नकेगु चलन नं दु । 
 
इहिपा :- 
                   इहिपा धैगु हे छखा छे“या म्ह्याय्मचायात मेगु छे“या काय्मचानाप ह्वंकाः इमिगु पारिवारिक जीवन न्ह्याके बीगु छगू संस्कार खः । मेमेपिं नेवाःतय् थें कपालीतय् नं इहिपा यायेबलय् भम्चा धायेके छ्वयेगु चलन दुसां गुलिगुलिस्यां यःत्यः जुलकि बिसिके यंकेगु नं याः । कपालीत दक्वं शिव गोत्र जूगुलिं गोत्र छगू हे जूसां इमि न्हय्गु पुस्तां च्वय् वनकि इहिपा यायेज्यू धकाः माने याना तःगु दु । जनसंख्या म्हो जूगुलिं यानाः मांया पाखें प्यंगू पुस्ता वनकि इहिपा चलेजू । 
भम्चा मायेके छ्वये धुंकाः थःगु परिवारया मनंखंम्ह भम्चा लुइवं इहिपा पक्का यायेत ग्वय् बिइगु चलन दु । थुकथं ग्वय् काये धुंकलकि उम्ह म्ह्याय्मचा ग्वय् ब्यूगु छे“या अस्थायी जः कथं काइ । ग्वय् बियातये धुंम्ह भम्चायात भिंगु साइतय् लाकाः थःथिति पासापिं मुनाः, दुपिंसं बाजं थाना काःवनिसा मदुपिसं बाजं मतसे काःवनी । भम्चाया छे“ तयाः मिसा व मिजं छगू परिवारय् ह्वंके बिइ । अले ग्वय् सायेके बियाः मिसायात मिजंया परिवारय् दुथ्याकेगुया नापं छे“जःपिं नाप म्हसिइके बिइ । अनंलि माजुं वा थाकुलिनकिंनं भम्चायात छे“या ताःचा लःल्हानाः लसकुस यानाः दुतहये धुंकाः भम्चायात ह्वंकेगु, थाय्भु नकेगु व ग्वय् साय्केगु ज्या सिधयेका गच्छे अनुसारं पाहा“तय्त भ्वय् नकेगु चलन दु । 

ज्याः जंक्व :-
                   छम्ह मनुखं मचा व ल्याःय्म्हया ई फपुलाः वनेधुंका छगू निश्चित उमेर थ्यनकि देवत्व लाभ याइ । थःगु शरीरय् तागत  दत्तले परिवार, समाज व देया लागि अमूल्य ई फ्याये धुंकूगुया कदर कथंया नं बुढाबुढी जुइका सनेमफयेकाः इमित ज्याजंक्व यानाः इमित सम्मान बीगु झीगु संस्कार दु । ७७ द“ ७ ला ७ न्हु ७ घडी ७ पला जुलकि भीमरथारोहण धकाः इमित सिंहासनय् फ्रयतुइका नवग्रह शान्ति पुजा सिधयेकाः खतय् तयाः त्वाः बहाः चाःहिकेगु चलन दु । दे चाहिइके धुंका सगं बियाः पाहा“पिन्त भ्वय् नकेगु चलन दु । 
८४ द“ पुलकि चन्द्ररथारोहण धकाः बुराबुरीपिन्त धौसगं बिइ । थुबले मरि भ्वय् यायेगु चलन दु । अनंलि ८८ द“ ८ ला ८ न्हु ८ घडि ८ पला फपुलेवं साइतया इलय् सगं बिया पुजा याना घःचाः दुगु रथय् तयाः द्यः साले थें छय्, छुई, उई, कुईपिन्स साला यंकाः दे चाहिकेगु चलन दु । थथे दे चाःहिके धुंका रथय् तयाः झ्यालं दुतकाई । झ्यालं दुत काःगुया अर्थ थुज्याःपिं बुराबुरीपिं देवत्व लाभ जुया स्वर्गया ल“य् वनी धयागु झीगु धारणा दु । 

मृत्यु संस्कार :- 
                  मेमेपिं नेवाःतय्गु सिबें कपालीतय्गु मृत्यु संस्कार पानाच्वंगु खनेदु । कपालीत मन्त्रसिद्धि याये फुपिं तान्त्रिक जूगुलिं यानाः सीबलय् सीम्ह उयाछ्वइ मखु । इमित ध्यान भावना याना च्वंगुथें च्वंक पद्मासनय् तयाः थुनाबिइ । जात न्ह्यागु हे जूसां चक्रविद्या दुपिन्त च्याके मज्यू, समाधिष्ट यायेमाः । योगी नरहरि नाथयात नं जात थापा जूसां नं उना मछ्वसे समाधिष्ठ यानाः गाडे याःगु खः । कानफट्टातय्त नं न्ह्यागु हे जात जूसां गाडे हे यायेगु याइ ।  
जयस्थिति मल्ल जुजुया पालय् हे “जुठो ७ दिन लत्या मान्नु” धकाः न्ह्यथना तःगुलिं याना थ्व जातयापिनि मृत्यु संस्कार ७ न्हुं क्वचाइ धका सिइकेफु । 
सुंनं कपाली मदयेवं सीम्हयात दक्षिण दिशापाखे छ्यों लाकाः ग्वारा तुइकि अले सीम्हेसिगु छ्यों च्वय् छप्वाः मत व तुुति क्वय् वा लाया उकि द्योने पाल्चा मत च्याका तइ । सीम्ह कापतं त्वपुइका उकिया द्योने नंयागु हतियार तयातइ । कपाली जोगीत सीबलय् फ्यतुका पद्मासनय् तये माःगुलिं सीम्हेसिगु पुलि संका लथ्यायेगु तप्यंकेगु यानां च्वनेमाः । थथे यायेगुयात “थला कुला” यायेगु धाइ । अनंलि सौबं थिलाः सौबंय् शिवतिलक स्वकः तक तिकी । थ्व सिधयेकाः जल स्नान याकालि बिभू, भुयूसिन्हः, म्हासु सिन्हः स्वकःतक तिकाः बिइ । थ्व धुंकाः “दुखांपिखां” तीगु धकाः सीम्हेसिके च्वंगु वसःत त्वकाः सिन्हः, विभू, मदुम्हेसिगु कपालय्, गःपतय्, ल्हाया पाखुराय्, नाडीइ, तुतिइ शिवतिलक पाकाबिइ । अले लासयात पद्मासनय् तयाः न्हय्ति टा“का कचि सुकां सुयाबिइ । 
थ्व ज्या सिधयेका मदुम्हेसिगु छजू वसः व तुफि, सुकू थकालि नकिं नं ज्वना वना छ्वासय् वायेगु याइ । मदुम्हेसित समाधिष्ट याकेया निंतिं आसन दयेकेत सीम्ह तयातःथाय् च्वंगु वा व ध्यबा ज्वना दीपय् गाःम्हुइत छम्ह मनू सुयातं मथ्यूसे लिफः मस्वसे वनी । दीपय् थ्यंका बांलाःगु थाय् ल्ययाः वा व ध्यबा ब“य् तइ अले कुलिं ध्यबा वा व चापा“य् वयेक छपा“य् लिकाइ, उकियात “भेलुपा“य्” धाइ । थ्व भेलुपा“य् जतनयाना ल्यंका तइ । ६ फिट गाः व ४ फिट चाकलाक कयाः गाःम्हुइ सिधयेका सीम्हेसिगु छ्यों दिकेत ग्वाखंचा प्वाः थें च्वंक दयेकाः तयार याइ । 
मदुम्हेसित छे“य्नं कूतालय् तयाः प्यम्हेसिनं कुबियाः दीपय् थ्यंके हइ । अनंलि क्रियाकर्म याइम्हेसिनं खुसिइ वनाः म्वः ल्हुया छपासः खुसिया फि ल्वाकज्यागु लः हया गाः म्हुयातःगु थाय् स्वकः तक चाःहिलाः लः व फि ग्वाखंचा गालय् छानाः आसन बी । थ्व हे कापालिक धर्म अनुसारं समाधिया दकले लिपांगु ज्या खः । अले मदुम्हेसित गाः म्हुया तःथाय् पूर्व उत्तर ईशान हिमाल स्वकाः पद्मासनय् तयाः मदुम्हेसिया जवगु ब्वहलय् अन्न व नयेगु दुगु झोला क्वखायेके बिइ । थथे याये धुंकाः “समाधि गायत्री” धर्मशंख मन्त्र ब्वनाः गाः ल्हानाबिइ । ल्हाये सिधयेकाः प्यखेरं प्यंगू कुनय् चायागु शिवलि¨ दयेकालि न्हापां लिकयातःगु चा “भेलुपा“य्” गाःयागु बिचय् लाक्क तयाः उकी द्यःने सितु पिनाबी धुंका दक्व छे“य् छे“य् लिहा“ वनी । 
दिपय् सीम्ह थुनेसिधयेका छे“जःपिं सकलें मदुम्हेसिगु छे“य्या लुखाखलुइ लाइनं दनाः कृया याइम्ह दकले न्ह्योने च्वनी । अले थकालीनकिंनं (नीलः छथल ज्वनाः सलिंचाय् मि च्याकी, चि, पालु, ईका–पःका, च्वकाबजि) निलखं ल्हाः सिका च्वकाबजि ज्वना च्वलापतिंचा व बुढीपतिंचा ज्वना ब्वहलय् थिइका स्वकःतक जवं–खवं च्वय्–क्वय् व्हलाछ्वइ । हाकनं ल्हाः सिकाली पालु चि नय्भाय् यानाः वांछ्वयाः ल्हाः सिली । अले सलिंचाय् च्वंगु मिइ पनेभाय् याइ, अले ताःचा लःल्हाइ । थुकथं न्ह्योनेनिसें छसिकथं मेमेपिन्तनं बलिंपिइगु ज्या याइ ।
दिवंगतया नामं यायेगु काजक्रिया ः
मदया वनेधुंकुम्हेसिया नामं कापालिक मत अनुसारं न्हय्न्हु तक चोखो यानाः जा थुयाः, लाकां मन्ह्यासे, सुयातं नमवासे, दीपय् गन सीम्ह थुना तःगु खः अन वनाः जा नकः वनेमाः । क्वखं चिपं थिइकाः जक लिहा“ वयेगु याइ । थुकथं न्हिन्हिं दिपय् वनाः न्हय्नु तक धर्मशंख मन्त्र ब्वना किगः तिना द्वंय् जाः (पिण्ड) छानाः श्राद्ध यायेगु याइ । अले म्ह्याय् मस्तय्सं चि, पालु, बजि, मरी, लैं, अय्लाः, ज्वनाः चिपं थिइकः वयेगु चलन दु । अथे हे सतिइपिं म्ह्याय्मस्तय्सं बजि, आलु, कःसू, वाउ“चा, धौ, चि, पालु ज्वनाः दिवंगत जूम्हेसित लुमंकाः लोचाः वयेगु याइ । 

घःसू :-
               न्हय्न्हु दुखुन्हु छे“जःपिं व फुकीत सकलें खुसिइ वनाः म्वः ल्हुया चोखो याये धुंकाः मदुम्हेसिया कलाः व काय्पिं बर्खि (तुयुगु) वसतं पुनाः छे“य् लिहा“ वनी । मिसाम्ह मदुगु जूसा काय्म्ह बर्खी च्वनी अले भाःतम्हेसिनं तपुलि छगः (तुयुगु) बारे याइगु चलन दु । खुसिं छे“य् लिहा“ वयेधुंका मदुम्हेसिया नामं थीथी खुता घासा (बूबः, आलु, वाउ“चा, ला, कःसू व, कःमू) ज्वरय् यानाः धौ मरि परिकार ताःलाकाः जा थुयाः द्वंय् छायाः कापालिक धर्मानुसारं पुजा यायेगु याइ । मदुम्हेसिया लास ल्हाका तःगु चाद्व“य् कचिकां हिनाः वज्रलेपन यानाः द्यः पुजा याइ । गुलिस्यां चिकं, कापः, अबिर नं फुक्का यायेगु चलन दु । थ्व दिं कुन्हु बहनि पाखाजा नं तयेगु याइ । थ्व दिं खुन्हु गुथियारत व फुकीत छे“जःपिं च्वनाः ल्हाः चोखो यानाः भ्वय् नयेगु चलन दु । 
थथे कापालिक मत अनुसारं दू ब्यंकेगु, न्ह्यनुमा व घःसू छन्हुं हे क्वचाइ । न्हापा न्हय्न्हुं हे दक्वं काजक्रिया सिधइगु खःसां तबिं थौंकन्हे समाजय् चले जूगु रीति कथं हे कपालीतय्सं नं लत्या, खुला, दकिला, निद“तिथि यायेगु चलन यानाहल ।

लत्या :-
                  गुलिस्यां झिंस्वन्हुं लत्या याइपिं नं दुसा अप्पोसिनं ४५ न्हुकुन्हु लत्या यानाः पुरोहित गुरुजुयात दिवंगत जूम्हेसिया नामं थीथी परिकारया नापं लासा फांगा, वसः, थलबल दान याइ । थ्व दिं खुन्हु गुठियारत, चिपं थिइकः वःपिं, ब्याः वःपिं बिचाः हायेकः वःपिन्त गच्छे अनुसार भ्वय् नकेगु चलन दु । 

खुला :- 
                दिवंगत जुयाः खुला दुखुन्हु बैतरणी तरे यायेत डुंगा (वहः यागु), कुसा, खराउ सिंयागु लाकां, सहित गुरुजुयात दान यासे खुलाया श्राद्ध याइ । खुलाबले म्ह्याय् मस्त, फुकीत, भिनामस्त व गुठियारतय्त नं सःताः भ्वय् नकेगु चलन दु । 

दकिला :-
              दिवंगत जुयाः दच्छि दुखुन्हु गुरुजुपाखें श्राद्ध याकाः मदुम्हेसिया नामं दान दक्षिणा बिइगु याइ, अले छे“य् बरखी बारय् याना च्वंपिंन्त ख्ये“य् सगं बियाः बरखि वसः फुके याइ । नापं गुठियार, म्ह्याय्मस्त व फुकीत सःताः भ्वय् नकेगु चलन दु । 
 
निद“तिथि :- 
                दिवंगत जुयाः निद“ दुखुन्हु श्राद्ध यानाः सीम्हेसिया नामं दान दक्षिणा व भ्वय् मरिचरिया परिकार गुरुजुयात दान याइ । नापं छे“जःपिं व म्ह्याय्मस्त फुकित सःताः भ्वय् यायेगु चलन दु । थुबले निसें मदुगु तिथि कथं द“य्द“य् श्राद्ध यायेगु याइ । 
ख. नसात्वंसा व तिसावसः
कपालीतय्सं नैगु धकाः खास खास नसा त्वंसा छुटे याना तःगु मदु । अथेसां कपालीतय्सं नं थाय् स्वया नसा त्वंसाय् ह्यूपाः हयाच्वंगु खनेदु । ये“य् च्वंपिं कपालीतय्सं फाया ला नै मखु छे“य् नं दुतहइ मखुसा, ख्वपय् च्वंपिं कपालीतय् बिस्काबलय् फा स्यायेगु चलन दु । फायागु ला अःपुक हे स्वीकार यानाच्वंगु खनेदु । अले तराइ लागाय् च्वंपिं कपालीतय्सं छुचुंमरि नाप पालुसे च्वंगु तरकारी तयाः सुथय् बहनी नयेगु याइ । स्वनिगलय् धाःसा जा, कें तरकारी अचार ला, खेंय्, न्या, अय्लाः, थ्व“, बजि, नयेगु याइगु खःसा सिन्धुपाल्चोक चौतारापाखे च्वंपिं कपालीतय्सं अन दैगु नसा कथं धेरो नयेगु नं याः । थुकथं थःपिनिगु गच्छे अनुसारं नसा त्वसा नये त्वने याइ । 
तिसा वसःयागु ख“य् कपालीत न्हापा गृहस्थाश्रमय् मच्वंपिं जुयाः न्हाय्पनय् कुण्डली तयाः गःपतय् रुद्राक्ष्ँ माला क्वखाया म्हय् विभुतिं बुला चलाया छ्यंगुलीं हिना कापालिक भेष धारणा याना जुइपिं जाति धकाः धयातःसां लिपा वनाः कपालीत नं सामाजिकीकरण जुइगु प्रक्रियाय् इपिं नं मेगु जातियापिं नेवाःतय्सं थें थाय् स्वयाः नयेगु, पुनेगु, तिइगु सयावल । ख्वपया कपालीनीतय्सं हाकु पतासि व थानागा अले मिसालं फिइगु चलन दुसा मिसा मस्तय्सं घांगर, सुरुवा, कुर्ता सुरुवा, जामा पुनेगु याइ । मिजंतय्सं तपुली पुइगु जनिखं चीगु तःपालं सुरुवा, कमिज सुरुवा, इष्टकोट, ज्वारीकोट, कोट, पाइन्ट थौंकन्हय् अप्वः पुनेगु याः । मिस्तय्सं साडी (चुलुगु), पर्सि (कटन), ब्लाउज, मिसालं ,लुंगी, गाउन, कुर्तासुरुवा अप्व धयाथें पुनेगु यानावयाच्वंगु दु । अथे हे गाचां न्ययेगु ज“य् जनिं चिइगु न्हापा न्हापा यानावःसां थौंकन्हय्या बाज्यः वनिबलेतक्कं कुर्ता सुरुवा फिइगु चलन दुगुलीं यानाः जनिं चीगु त्वःफिना वनाच्वंगु खनेदु । 
न्हापा तिसां तिइगु उलि चलन मदुसां आः वयाः नेवाः समाजय् चले जुयाच्वंगु तिसा मिसामस्तय्त जूसा मचाजंकुबलय् न्हाय्पनय् चाःचा, ल्हातय् लु“चुरी, तुतिइ कल्याः न्ह्याकेगु चलन दु । अथेहे मिजंमचायात जूसा ल्हातय् चेन (ब्रासलेत) न्ह्याकेगु याः । बाराः पिथनीबलय् मचायात थःपिनिगु स्तर अनुसारं गुलिस्यां मचायात हे धकाः तिसा झुम्का वा रिड्ड दयेका बी । गःपतय् सिखःमा ल्हातय् लु“ तयाः पञ्चधातु चुरा, तुतिइ पाउजु वा घंगला दयेका बीगु याइसा गुलिसिनं थःगु कमजोर आर्थिक अवस्थाया कारणं यानाः मांपिं वा अजिपिनिगु तिसासां तिइका उगु दिं खुन्हु बांलाक समायाके बियातइ ।
बियाछ्वइबलय् भम्चायात तिसां तिइकेगु ज्वलं कथं न्हाय्पनय् झुम्का, रिड्ड वा टपचा सुइकेबिइ ककुइ भिम्पुमाः, हारमाः, सिखः (न्यापुसिखः), तिलरी, अंगू, लु“चुरा, तुतिइ पाउजु, छ्यनय् लु“स्वां, सिरबिन्दु आदि तिइकेगु याइ । तर मदुपिन्सं थःगु स्तरं ल्वःकथं हे तिसा तिइकेगु याइ । थथे लु“या तिसा यक्व मदुगु परिवारय् प्वत्यामाः व तिलरी क्वखायेकेगु चलन दु ।
अथेहे थाय् स्वयाः यलय् जुसा कपालीतय्सं नं न्हाय्पनय् माकसि तुतिइ कल्याः न्ह्यायेगु याः । ख्वपय् च्वंपिं कपालिनीतय्सं न्हाय्पनय् धुंग्री, मार्चा, तुकि, तुतिइ कल्याः न्ह्यायेगु याः । अले मिजंतय्सं नं थौंकन्हय् सम्पन्न परिवारय् नं सामान्य परिवारय् नं सिखः क्वखायेगु, ल्हातय् अंगू न्ह्याय्ेगु व नाडीइ ब्रासलेत वा चेन न्ह्यायेगु चलन दु । 

ग. नखःचखः

                  ईयात माःकथं ल्वःकथं नसा त्व“सा ज्वरे यानाः उगु ज्वरे जूगु नसा त्वंसा थः पुर्खापिन्त न धकाः भ्वय् (सिकि ब्व) तयाः तिनि झीसं नयेगु यानावयाच्वनागु दु । उलि जक मखु, नखः पतिकं म्ह्याय्मस्त, भिनामस्त सःताः, थःम्हं कमे याना मुंका तयागु सम्पत्ति थः जक मखु इमित नं इनाः नकेगु सामाजिक अवधारणा नं खनेदु । कपालीतय्सं मेमेपिं नेवाःतय्सं थें अप्वः धैथें नखः हनीगु ज्वःलाःवः । तर गुगुं नखः कपाली जाति विशेषं तसकं हनिगु नखःचखः नं दु ।  

गथांमुगः चह्रे :-
                 कपाली जातिं न्यायेका वयाच्वंगु नखः मध्ये गथांमुगः चःह्रे नं छगू खः । कापालिक ग्रन्थ “अष्ट भैरव” अनुसार भगवान भैराद्यःयात पृथ्वीया सकल प्राणीतय्गु संरक्षक द्यःया कथं माने यानातःगु दु । उकिं हे जुइमाः, कपालीतय्सं गथांमुगः नखः कुन्हु छे“ छखां सुची निची यानाः चोखो याइ, अले पचलि भैराद्यःयात व गथांमुगः द्यःयात पुजा याइ ।
क्षेत्रपालय् थनीम्ह गथांमुगः भैराद्यः जूसा छ्वासय् थनिम्ह अजिमा कथं कयातइ । थुकथं म्हसिइके बिइत क्षेत्रपालय् थनिम्ह गथांमुगलय् भैराद्यः वा लाखेया ख्वापाः च्वया तइसा छ्वासय् थनिम्ह गथांमुगलय् अजिमा वा लसिंया ख्वाःपाः च्वया तिका तइ । 
गठांमुगः कुन्हु तान्त्रिक विद्या सयेकिपिनि शक्ति संचय यायेगु कथं नं भैरवभैरवीयात विशेष पुजा आजा यायेगु सिधयेकालि भ्वय् नयेगु याइ । थुकुन्हु नयागु अंगू न्ह्यायेगुया नापं बहनी च्वकाबजि, स्व“, हि, प्वक तयाः गथांमुगःयात बौ तयेगु चलन नं दु । 

गुंपुन्हि :-
                 गुंलाथ्वः पुन्हिकुन्हु झीसं गुता बूबः माय्, मुस्या, तग्वःकय्गू, चिग्वःकय्गू, चाना, मू, भुति, पःमाय्, सिम्पु, ल्वाक छ्यानाः प्यन्हु न्ह्यःनिसें फ्वयाः पुन्हिकुन्हु क्वाति दायेका त्वनेगु चलन दु । थ्व दिं कुन्हु छुचुंमरि व क्वाति ज्वरे याना न्हापां द्यःयात सिकियात व ब्यांयात छाये धूनेवं छे“जःपिन्सं नं नयेगु याइ । थ्व दिं कुन्हु जनै चिइगु नापं सिलु कुण्डय् म्वः ल्हुइगु मेला नं जुइ । 
सापारु गुंपुन्हिया कन्हेकुन्हु सापारु वा सायाः कथं झीसं हनेगु यानाच्वनागु दु । थुकुन्हु कपालीतय्गु छे“य् मदुपिनिगु नामं ३६५ माल्पा, स्वारी, फलफूल बोताय् तयाः व मचाम्ह मदुसा वयागु नामं दुरु दान बीगु चलन दु । अथे मदया वंम्हेसिगु नामं छे“खां छम्ह मचायात शिव वा कापालिक भेष धारण (म्हय् बिभुतिं बुलाः धोति चिनाः झोला तुम्बि चिम्ता ज्वना) सायाः वनेगु ल“पुइ चाःह्यूवनी । थुकथं सीम्हेसिगु नामं यल ख्वप भ्वंत, पोखरा, बाग्लुङ्गय् नं सायाः वनेगु परम्परा दु । थुकुन्हुनिसें छवाः तक ब्यंग याना ख्यालः पिथनेगु नं याइ । 
 
बौया ख्वाः स्वयेगु :-
                    थ्व दिं कुन्हु (भाद्र कृष्ण १५) बौ दुपिन्सं बौयागु गुण लुमंका मरि, फलफूल वसः, ख्ये“य् सगं देछाना बौयागु ख्वाः स्वयेगु चलन दु । विशेष यानाः बिया छ्वये धुंकुपिं म्ह्याय्मस्त दुसा बौया ख्वाः स्वयेत छे“या पाखें थःछे“य् कु छ्वयेगु चलन दु । बौ मदुपिंन्सं गोकर्णय् वनाः म्वः ल्हुया चोखो यानाः मरि बजि धौ फलफूल तयाः निस्लाः बिइगु चलन दु । 
 
मोहनी नखः- 
               कपालीतय्सं तःजिक हनीगु नखःत मध्ये मोहनी नखः दकले तःधंगु व तःहायेक हनीगु नखः खः । आश्विन शुक्ल प्रतिपदा कुन्हु आगमय् सुचिनिचि यानाः भ्यगतय् खुसिं कयाहःगु फि व तछ्व, कःनि, ल्वाकछ्याना  ह्वलाः नलास्वां पीगु याइ । पचिमह्र्र कुन्हु भैराद्यः जात्रा याइकुन्हु कपालीतय्सं निसि याना भैराद्यःयात पुजाआजा यायेगु याइ । कपालीतय्सं तान्त्रिकया शक्ति कथं भैराद्यःयात माने यायेगु याः । 
तलेजु पाः दुपिं कपालीतय्सं पचिमह्रकुन्हु हे कूछिभ्वय् न्यायेकेगु याइ । महाअष्टमी व महानवमीकुन्हु तलेजुइ पुजाय् ब्यस्त जुइगु कारणं यानाः थुकथं कूछिभ्वय् न्ह्यकयाः न्यायेकिगु खः । कूछिभ्वजंनिसें मोहनी भ्वय् शुरु जुयाः पुन्हि तक्क नखत्या भ्वय् न्ह्याना च्वनी । कूछिभ्वय् कुन्हु छे“य् सफासुग्घर याना भगवती द्यःया पुजाआजा याइ । छे“य् साःसाःगु परिकार विशेष याना लायागु परिकार दयेका केरा लप्तेय् तयाः कूछि कूछि बजि तयाः झ्वः छुनाः भ्वय् नयेगु चलन दु । 
महानवमी (कालरात्री) कुन्हु चान्हय्निसें शक्तिपीठ व काली, कुमारी, महालक्ष्मी आदि द्यःपिन्थाय् खा, ह“य्, दुगु आदि बलि बीगु याइ । छे“य् छे“य् थापना यानातःगु नलास्वांया द्यःने नं थथे बलि बिया पुजा याइ । बलि मब्यूगु छे“य् ख्ये“य् तछ्याना छायेगु याइ वा भुइफसि पालेगु याइ । अनंलि छे“य् दुगु मेसिन, मोटर, मोटरसाइकल, ट्याम्पु, रिक्सा, साइकल, लं सुइगु मेसिन आदि दक्वं लाइन तयाः पुजा याइ । भ्वय् नइबले सीकाय्भू याना सी भाग तइ । 
चालं कुन्हु आगमय् स्वनातःगु पुजा सामान क्वकायेगुया नापं द्यःया प्रसाद नं क्वकयाः मोहनी (हाकुगु सिन्हः), सिन्हः व जाकिसिन्हः तिना प्रसाद इना बी । छे“या थाकुलिं थथे सिन्हः तिका ताःआयुया कामना व याःगु ज्या ताःलायेमा धकाः सुवाः नं बिइ । थुकुन्हु निसें पुन्हितक म्ह्याय्मचा भिनामचापिं सःताः नखत्या (मोहनी सिन्हः व प्रसाद कयाः भ्वय् नयेगु) नं याइ । 

स्वन्ति :-
                कपालीतय्सं न्यायेकीगु नखः मध्ये मोहनी धुंकाया तःधंगु नखः स्वन्ति नखः खः । खयेत ला मोहनी नखः तःधंसां उलि न्ह्यइपुसे च्वनी मखु तर स्वन्ति नखः झिलिमिलि धायेक हनीगु व फलफुल व मरिया नखः जुयाः स्वन्ति नखः नं तस्सकं न्ह्यइपुसे च्वं । क्वःपुजा, खिचापुजा, लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा, किजापुजा यानाः न्यान्हु यमपञ्चक धकाः धायेगु याःसां कपालीतय्सं विशेषं स्वन्हु तक्क तसकं झःझः धायेक नखः न्यायेकी । थुकथं स्वन्हु न्यायेकीगु नखः जुयाः जकं स्वन्ति धाःगु धकाः भाजु पुण्यरत्न वज्राचार्यजुं थःगु सफुतिइ उल्लेख यानादीगु दु । (वज्राचार्य १०८४ः ५२,५३) 

बालाचःह्रे :- 
                कपाली जातिं बालाचह्रेयात विशेष महत्व बियाः हनावयाच्वंगु दु । बालाचह्रेकुन्हु कपालीतय्सं देउपुजा (दिगुपुजा) न्यायेकेगु याइ । मेमेपिं नेवाः जातितय्  थःथःगु जातिकथं दिगुपूजा याइगु दिं व ला पाना च्वनी तर कपाली जातिया दक्वसिनं बालाचह्रे कुन्हु हे दिगुपुजा न्यायेकेगु याइ । बालाचह्रेकुन्हु छे“य् सुचिनिचि यानाः कुलद्यःपिन्त पुजा याइ । सतिपिं कुलद्यःयाथाय् ख्यलय् वनाः पुजा याः वनीसा गुलिस्यां छे“या कःसिइ च्वनाः कुलदेवता लुमंकाः पुजा याना छ्वइ । थुकुन्हु फुकीत दक्वं नापं च्वनाः कुलदेवतायात पुजा याइ । नापं भैराद्यःयात बलि बियाः पुजा यानालिं सकलें नापं च्वनाः भ्वय् नइ । भ्वय् सिधयेकाः सीकाभू यायेगु नं चलन दु । न्हूपिं इहिपा याःपिं भम्चा व जंक्व धुंम्ह मचायात कुलदेवता पुजा याका थःगु परिवारय् वा दिगु पुजाय् दुतिनेगु याइ । 

योमरि पुन्हि :-
              थिंला शुक्ल पुन्हिकुन्हु नेवाःतय्गु थःगु पहलं दयेका तःगु योमरि लोहंचामरि दयेका द्यःयात छायेगु व नयेगु चलन दु । प्वचुं  न्हायाः उकिया दुने चाकु हाम्वः तयाः दयेका तःगु योमरि नयेवं म्हय् ख्वाउ“से मच्वंसे क्वानावइगु धारणा दु । योमरि थौंकन्हे माय्, आलु, खुवा तयाः नं दयेका नयेगु याः । थुकुन्हु दिनय् म्ह्याय्मस्तय्त नं सःताः योमरि नकेगु चलन दु ।
 
घ्यःचाकु संल्हु :-
              कपालीतय्सं हनावया च्वंगु नेवाः नखः मध्ये ध्यःचाकु संल्हु नं छगू खः । माघ महिनाया न्हापांगु दिं संल्हु कुन्हु घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु घ्यःचाकु, साकसाला, हाम्वःग्वारा, लाखामरि, वाउ“लाभा तरुल तयाः नयेगु चलन दु । थुकुन्हु म्ह्याय्मस्त थःछे“य् वनाः घ्यःचाकु नयेमाः धैगु चलन दुसा जिलाजंपिन्सं ससलय् वना घ्यःचाकु नयेमज्यू धैगु धारणा दु । थुकथं घ्यःचाकु संल्हु कुन्हु छे“जःपिं सकलें च्वनाः घ्यःचाकु नयेगु चलन दु । 

पाहा“चःह्रे :- 
               कपालीतय्सं न्यायेका वयाच्वंगु तःधंगु नखः मध्ये पाहा“चःह्रे नं छगू खः । चैत्र कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु त्वाः त्वालय् लुकुमाःद्यः पुजा याना छे“य् छे“य् ताःलाकातःगु भ्वय् ज्वलं  नं छायेगु याइ । विशेष यानाः वाउ“ लाभा छायेगु, थ्व“ अय्लाः नापं तयाः भ्वय् छाये धुंका भ्वय् नयेगु चलन दु ।

सिथि नख:-
               कपालीतय्सं हनीगु थीथी नखः मध्ये सिथि नखः नं छगू खः । थ्व नखः जेठ शुक्ल षष्ठी कुन्हु कुमार पुजा याना हनीगु जुयाः थ्व नखःयात कुमार षष्ठी नं धायेगु याः । थुकुन्हु सिथिद्यःयात नं समय् बजि छानाः पुजा यायेगु याइ । थुकुन्हु छे“य् छे“य् भ्वय् ज्वरे यानाः द्यःयात भ्वय् ब्व छाये धुंकाः भ्वय् नयेगु चलन दु । थ्व दिं कुन्हु नेवाःतय् म्ह्याय्मचा सःताः इमित चतांमरि, माय्वः, मूवः, बारा छुना भ्वय् नकेगु परम्परा दु ।

मांया ख्वाः स्वयेगु :-
               मांया ख्वाः स्वयेगु दिं कुन्हु मां दुपिन्सं मांयागु गुणयात लुमंका मरिचरि, फलफुल वसः व ख्ये“सगं बियाः मांयागु ख्वाः स्वयेगुु याइ । मांमदुपिन्सं थ्व दिं बैशाख कृष्ण औंशी कुन्हु माता तीर्थय् वनाः म्वः ल्हुया मरि, बजि, फलफूल तयाः निस्ला दान यायेगु चलन दु ।
 
४. शैक्षिक स्थिति :-
 
                 कपालीतय्गु शैक्षिक अवस्थायात स्वतधाःसा उच्चशिक्षाया लागाय् इपिं नं थहा वनाच्वंगु खनेदु । पि. एच. डी याःपिं तक्कं कपालीतय्गु समाजय् मदुगु मखु अथेसां उच्चशिक्षाय् कपालीतय्गु ल्याः अतिकं म्हो जक खनेदु ।
समाजया विकास यायेत सःस्यूपिं शैक्षिक व्यक्तित्वया तःधंगु महत्व दु । कपालीतय्गु शैक्षिक अवस्थायात स्वत धाःसा उलि सन्तोष ल्याःखं कायेमछिं । स्वनिगः (ये“, यल, ख्वप) किपू, भ्वंत, वादे बलम्बु थें जाःगु थासय् च्वनाच्वंपिन्सं थःगु क्षमतां फतले निजि स्कूलय् ब्वंकातःगु खनेदुसा स्वनिगलं पिने च्वंपिं निम्न मध्यम वर्गीय व निम्न वर्गयापिं मस्त फुक्कं धयाथें सरकारी स्कूलय् वनेत बाध्य जुया च्वंगु दु ।

५. आर्थिक अवस्था :-

कपालीतय्गु ऐतिहासिक सांस्कृतिक पृष्ठभूमि स्वल धाःसा इपिं छथाय् मच्वंसे त्यागी, संन्यासी, जोगी जुया फल्चाय् बाय् च्वना, तन्त्रसाधना यानाः द्यःयात लयतायेका, ल्वगितय्गु ल्वय् लंकेगु समाजय् आवश्यक सेवाभाव यानावयाच्वंपिं जूगुलिं इमिसं मेमेगु नेवाः जातितय्सं थें सम्पति मुंकेगु ज्या यायेमफत । उकिं छुं भतिचा सम्पन्नपिं कपालीतय्गु जक थःपिनिगु निजि बुं (कृषि ब्यवसाय यायेत गाक्क) दुगु खःसा आपा धयाथें कपालीतय्गु निजि बु“ खनेमदु । कपालीत निम्न मध्यम वर्गय् लानाच्वंगु खनेदु । आर्थिक स्थिति बांमलातले समाजय् थःत प्रतिस्थापित यायेफैमखु । प्राचीन इलय् यानावयाच्वंगु शीप थौंयागु हिलावनाच्वंगु विश्वय् उलि सान्दर्भिक खनेमदु । उकिं थौंकन्हय् कपालीतय्गु मू समस्या बेरोजगार समस्या खः । इमिसं यानावया च्वंगु मू मू पेशा थुकथं ब्वथलेफु ः 
क) मू ज्याः 
ख)  मेमेगु ज्याः 
क) मू ज्याः— 
कपालीतय्गु मू लजगा कथं सुइका (सुचिकार) ज्यायात कायेफु । थौं कन्हय् तक्कं अप्पो धया थें कपालीत न्हूसतक, वंघः व बागबजारय् मू मू टेलरिड्ड सेन्टरय् टेलर्स मास्टर (कटिड्ड मास्टर) या रूपय् कपालीत हे च्वनाच्वंगु दु । न्हापा न्हापांनिसें लंसुया सुज्या याना थःगु जीविका न्ह्याकाच्वंपिं थ्व जातिया ज्या आः वया न्ह्यागु जातया मनूतय्सं नं सिलाइया तालिम कया टेलर्स पसः चायेका हःबलय् कपालीतय्गु लागि छगू समस्या जुयाब्यूगु दु । छगू त्वालय् हे प्यंगू न्यागू सुइका पसः दयेवं ज्या दुहां वइगु कम जुइगुया नापं ज्यालाय् नं प्रतिस्पर्धा थें जूगुलिं यानाः मेपिन्सं स्वयां दंक व बांलाक सुइमाःगु थौंया चुनौती जुयाब्यूगु दु । उलिजक मजूसे विश्वय् वयाच्वंगु फेशनया लहरं नेपालीतय्त नं थिया वःगुलीं याना अप्वधयाथें वसः विदेशया रेडिमेड तयारी वसः नेपाःगालय् अप्वः दुहांवल । 
थुकिं याना कपाली जातिइ नं बेरोजगारया समस्या अप्वया वल । देशय् थौंयागु राजनैतिक अवस्थाया नापं आर्थिक मन्दीं याना अप्वः धैथें कपालीत नं विदेशय् खाडी मुलुकया नापनापं मेमेगु देशय् वनाः ज्या याःवनेत बाध्य जुयावल ।

ख) मेमेगु ज्या :- 
 
१) संगीत कला :- थ्व ज्या नं कपालीतय्गु परम्परागत ज्या खः “बाजा फुकाई बजाई दस्तुर सुमंगलको दाम १२, विबाहको पचास पैसा (१ मोहर), पास्नी चुडाकर्मको दाम ६ काममा लाग्न्या”१  धका सरकारं हे निश्चित ज्याया दां नं तोकेयाना तःगुलीं यानाः कपालीत न्हापांनिसें हे म्वाहालि पुइगु ज्याय् जातिगतरूपं दक्षता दुपिं खः धयागु सिइकेफु । जुजु जयस्थिति मल्लं समाजय् च्वनाः अःपुक जीविका यायेया लागि थुकथं ज्या ब्वथला कपालीतय्त नखःचखःबलय्, थीथी संस्कारया ज्या यायेबलय् ज्या सुथां लायेमा धका सुमंगल धून पुइगु व उकथं सुमंगल (ज्या चोखय्) यानाब्यूगुया बापतय् कपालीतय्त दस्तुर (ध्यबा) बीमाः धका तोकेयाना तःगु दु । 
थीथी देगलय् नं नित्यपुजा याइबलय् म्वाहालि पुइत कपालीतय्त हे नियुक्ति यानातःगु दु । आः तक्कनं त्रिपुरेश्वरय् च्वंगु कालमोचन देगलय्, लाय्कूया तलेजु भवानी, वादेशय् च्वंगु वज्रवाराही द्यःयाथाय्, ग्वलय् च्वंगु पशुपतिया देगलय् नित्यपुजा याइबलय् कपालीतय्सं हे सुमंगल धून पुयावयाच्वंगु दु । थथे सुमंगल (शुभ मंगल) धून पुइपिं कपालीतय्त गुथी संस्थानं गुथिया जग्गां वैगु वाः तलबया रूपय् बीगु यानातःगु दुसा गुलिसितं गुथि संस्थानं सरकारी स्थायी कर्मचारी कथं नियुक्ति याना तलब बियातःगु दु ।
दोल्खाय् सापारुयां कन्ह्य्कुन्हु न्यायेकिगु भैराद्यः व कुमारी जात्राय् झिंप्यम्ह कुशलनाथतय्सं संगीतया शक्तिपाखें द्यःपिन्त आव्हान यानाः जात्रा न्यायेकेगु चलन आः नं दनी । 
ये“य् न्यायेका वयाच्वनागु येंयाःबलय् क्यनिगु महाकाली प्याखनय् कुशलनाथतय्गु संगीतया बोलं द्यःपिन्त आव्हान यानाः प्याखं ल्हुइकेगु चलन दु ।

२) कपालीतय्सं द्यःपालाः व पुजारीया ज्या नं यानावयाच्वंगु दु । गथेकी बिज्यासःया शोभाभगवती द्यःयाथाय्, किपूया वाघभैरवय्, बनेपाया चन्देश्वरी, यलय् वंगलामुखी, यलय् भिन्द्यः, ख्वपया ब्रम्हायणी पीठ, दत्तात्रेय देगलय्, दत्तात्रेयया नापं च्वंगु भिंद्यःया देगलय् आदि थें जागु मेमेगु नं यक्वथासय् कपालीतय्सं द्यःपाःलाया नापनापं पुजारीया ज्या यानावयाच्वंगु दु ।

३) कपालीतय्सं न्हापांनिसें यानावयाच्वंगु ज्यात मध्ये झारे यायेगु (वैद्य) ज्या नं खः । तान्त्रिक मार्गय् दुग्यंक अध्ययन यानाः दीक्षा (शक्ति) प्राप्तपिं कापालिक वा कापालिनीपिन्सं साधारण (प्वाःस्याःगु, छ्योंस्याःगु, पुनाहःगु) ल्वय् लंकेत झारेयायेगु ज्या थौंकन्हय् नं यानावया च्वंगु दु । 

४) अथेहे अजि (सुंदेनी) ज्या नं कापालिनीपिन्सं थौंकन्हय् नं यानावयाच्वंगु दनी । मस्तय्त झारे याना ल्वय् लायेकेगु नापं मचाबू ब्यंकेज्या यानाः थःगु जीविकोपार्जन याना वयाच्वंगु दु । 

५) मेगु ज्या कथं कपालीतय्सं बालाचह्रेनिसें सिलाचह्रे स्वला तक्क कापालिक भेषधारण यानाः म्हय् खरानीं बुलाः, फकिर, जोगी जुया गेरु वसः पुनाः रुद्राक्षमाला क्वखानाः कांटांडबडब थानाः छेंखा छेंखाय् महाद्यःया रूपय् चाःहिलेगु याइ । 

६) अथेहे थाय् स्वयाः मेमेगु ज्या नं थौंया कपालीतय्सं यानावयाच्वंगु खनेदु । लुभुया कपालीतय्सं कापः थाय्गु ज्या, बलम्बु, वादे, किपूया कपालीतय्सं बु“ज्या यानावयाच्वंगु दुसा बाह्रबिसे, भ्वंत, नारायणघाट आदि स्वनिगलं पिने च्वंपिं कपालीतय्सं चाइनिज सामानया नाप–नापं कापःपसः नं तयावयाच्वंगु खनेदुसा स्वनिगलय् च्वंपिन्सं निजि उद्योग, कलकारखाना, व्यापार व्यवसाय सरकारी नोकरी, स्वास्थ्य कःमीया नापनापं शिक्षाक्षेत्रय् स्कूल क्याम्पसय् तक्कं ब्वंकेज्या यानावयाच्वंगु दु ।
 
६. नेवाः समाजय् कपालीतय्गु भूमिका :-
 
                    नेवाः संस्कृतिइ मनूत बुसांनिसें सिइबलय् तक्क मदयेक मगाःगु छगू जाति कथं कपाली जातियात कायेफु । न्हापा न्हापा ला मिसातय् मचा प्वाथय् दैबले आःयाथें क्लिनिक, नर्सिड्ड होम, अस्पताल्याः सुबिधा मदु । उकिं मचा प्वाथय् दैबलय्निसें (दीक्षा कयातःपिं मिसाम्ह कापालिक वा जोगिनी) दिरी अजियात सःताः क्यनेगु याइ । दिरी अजिया निर्देशन कथं माःबले माःकथं प्वाथय् सुकेगु नापं मचा बुइगु ई त्ययेवं मचा बुइकेत ग्वाहाली यानाः उबलेया डाक्टर वा नर्सयागु ज्या यायेगु यानावयाच्वंगु खः । 
अनंलि मचाबुइ धुंकाः मब्यंकुतले मचायात नापं मांम्हेसित सुथय् बहनी दिरी अजिं चिकं बुइकेगु याइ । मचा बुइधुंकाः अजिं छाय् छिइ यायेगु (इमू, चि, चाकु, घ्यो, बजि, पालु तयाः द्यःयात पुजा) यायेगु याइ । अले प्यन्हु, खुन्हु, झिंछन्हु, नीछन्हु मध्ये गुकुन्हु छे“जःपिन्त पाइक जू, उकुन्हु “मचाबू ब्यंके ज्या” यानाः बौम्हेसित उम्ह मचा लःल्हाइ । छुं विघ्नवाधा मवयेमा धकाः मचा जंक्व सिमधःतले इलय् ब्यलय् वया मचायात बिचाः यायेगु याइ, नापं मां व मचा छुं गथें जुयाः म्हंमफुत धाःसा थःगु तन्त्रशक्ति छ्यला झारे नापं याइ । मालिबले चिकं बुइका सुसाकुसा यानाः सेवा याइ । 
थुकथं सेवा यानातःगुलिं यानाः थः जजमान वा थम्हं बिचाः याना तःगु परिवारय् नखःचखः न्यायेकी बलय् पितृ (द्यः)पिन्त ब्व छायेगु याइगु याइ । थ्व हे ब्व कपालीतय्त (अजियात) बियाछ्वयेगु चलन दु । नेवाः समाजय् सुयां नं वसः सुइमाःसा कपालीतय्सं हे सुयाबिइगु चलन दु । थुकथं वस्त्रकलाय् नं थुगु जातिया शिप निपुणता खनेदु । मेमेपिं नेवाः जात गथेकि उदाय्, साय्मि, बरे, स्यस्यः, ज्यापु, छिपा जातयापिनि थः जजमानपिनि नखःचखः (उत्सव) जुइबलय् वा दिगु पुजाबलय् कपालीतय्सं अमंगल, बिघ्नबाधा मदयेक शान्तिपूर्वक ज्या सिधयेमा धकाः म्वाली (सहनाइ) पुइगु नं याइ । 
मंगलधून पुयाः मंगलाचरण यानाः द्यःपिन्त लय्तायेकी । थुकथं थ्व जातियापिं संगीतकलाय् नं निपुणता दुपिं जाति खः । न्हापा न्हापा वा मवया अनाबृष्टि जूबले राग मिया मल्हार पुयाः संगीतया बोलं द्यः आराधना यानाः देशय् वा वयेका ब्यूगु जनधारणा दु । 
अनंलि नेवाः समाजय् सुं नं मनूत दिवंगत जुइवं उम्ह मनूया नामय् मदुसां निसें चिपं थिइकेगु, प्यन्हु ब्याः वयेगु, खुन्हु लोचा, न्हय्न्हु दुकुन्हु न्हयनुमा जा तयेगु, झिन्हुं दू ब्यंकेगु, झिंनिन्हुं घःसू, लत्यां लत्याश्राद्ध, खुलां खुला श्राद्ध, दच्छिं दकिला व निद“य् निद“तिथि धकाः श्राद्ध यायेगु चलन दु । उगु काजक्रिया यायेगुया मू उद्देश्य दिवंगत जुयावंम्हेसित दुर्गति मलासें सुगति लायेमा धयागु हेतु जूगुलिं मदुम्हेसित मदयेक मगाःगु सामान श्राद्धबलय् दान यायेगु चलन दु । 
श्राद्धबलय् गुरुजुं मन्त्र ब्वनाः पुजापाठ याइसा कापालिक धर्म कथं तन्त्र साधनाय् न्ह्यज्याना समाजया उद्धार जुइगु ज्याय् थःत समर्पित यानाच्वंपिं कपालीतय्सं थःगु तन्त्र साधनाया बलं उम्ह दिवंगत जुया वंम्हेसित मगाः मचाःगु छुं दुसा पूर्ण जुइगु व दातातय्त नं आत्मसंतुष्टि प्राप्त जुइ । हाकनं तन्त्रविद्याय् निपुणपिं कापालिकतय्सं दिवंगत जुयावने धुंकुपिं नाप नं तन्त्र विद्याया माध्यमं नापलाये फुगु व अमित मगाःमचाःगु सन्देश कापालिकतय्सं सिइकेफुगु जनधारणानुरूप इमित शुद्ध चित्तं दान बियाः लय् तायेके फुसा दिवंगत जुया वंपिं तरे जुइ धयागु धारणा समाजय् थौं तक्कं विद्यमान दनी । नेवाः समुदाय दुने लाःगु छगू जाति पुतुवार जातिया मनूत सीबलय् मृत्यु संस्कार कर्मकाण्ड यायेत ब्रह्मुया रूपय् कुश्ले वा कपालीतपाखें अन्तिम संस्कार याकेगु परम्परा दु ।१
थुकथं तन्त्रविद्या, संगीतकला व वस्त्र कलाय् निपुणपिं कपाली जातिं मेमेगु नेवाः जाति बुसांनिसें सीबलय् तक्क नं मदयेकं मगाःगु भूमिका म्हिताच्वंगु दु । उकिं न्हापा न्हापाया सामाजिक संरचना स्वत धाःसा प्रत्येक त्वात्वालय् निखलः स्वखलः कपाली जातिपिं च्वनाच्वंगु झीसं खंकेफु । 
 
७. लिखं:-
 
                   कपाली जाति न्हापा कर्म योगीया रूपय् खनेदःसां ईया ह्यूपालिसें धार्मिक सम्प्रदायत नाप ल्वाकज्यानालि आः वयाः जन्मजात योगी धकाः धायेगु यात । गुपिं जोगी, कपाली, कुस्ले, वा दर्शनधारीत खः । थुमित कपाली, दर्शनधारी, कुस्ले, जोगी, योगी धकाः धायेगु याःसां थुपिं दक्वं छगू हे जाति खः अले नेवाः समुदायया छगू जाति खः । कपालीत न्हापा तन्त्र साधनाया सिद्धहस्तपिं जूगुलिं यानाः “कपाली वा कुश्ले जातियापिंत खनेवं मोक्ष जुइगु जुगुलीं न्ह्याथाय् नं त्वाः त्वालय् पतिकं छखलः, निखलः थुमित तयेगु व्यवस्था प्रताप मल्लया पालय्निसें जूगु खः धयागु धापु दु ।”१
उग्र साधना पक्षपाखे न्ह्यज्याना मद्य, मांस, मुद्रा, मैथुन व मत्स्य (पञ्चमकार) छ्यला चर्याव्रत याइपिं कापालिकत लिपा गोरखनाथ सम्प्रदायपाखें ल्वाकज्या वंसां इमिसं थःगु न्हापां यानावयाच्वंगु कर्मनं चतक्क त्वःते फयाच्वंगु खनेमदु । अथेहे थ्व जातिं नेवाः समाजय् बुसां निसें सीबलय् तक्कं उलिहे महत्वपूर्ण भूमिका म्हिता आपालं नेवाःजातिनाप समन्वय कायम यानावयाच्वंगु दु । थ्व जाति आर्थिक व शैक्षिक ल्याःखं ल्यूने लाःसांं सांस्कृतिक विविधताय् थुमिगु थःगु हे मौलिक पहःया जीवन दर्शन खनेदु । कपालीतय्गु मू लजगाः सुइका ज्या खःसां इमिसं मेमेगु ज्या ईयात ल्वयेक थी थी ख्यलय् व्यापार, उद्योग, अध्यापन, स्वास्थ्य क्षेत्रय्, कृषि, आदि क्षेत्रय् नं थुमिगु पलाः न्ह्यानाच्वंगु खनेदु । गृहस्थाश्रमय् च्वंसां राग व मोहपाखें निर्लिप्त जुया ईश्वर साधनापाखे जक ध्यान लिप्त जुया शैक्षिक व आर्थिक क्षेत्रय् थ्व जाति ल्यूने लाःगु खः । 
 

ताजा अपडेट

भक्तपुर ≫ बोडे | ठिमी

काठमाडौं ≫ जमल

ललितपुर ≫ पाटन

    

 
 
 
 

सम्पर्क
E mail : chanyo.info@gmail.com
  


 

१. अमात्य २.भडेल ३. देवज्ञ ४. द्वा ५. जोन्छे ६.खोंजु ७.मानन्धर ८.नकर्मी ९.प्रधान १०.राजोपाध्याय११.शिल्पकार १२.थकूलवाट १३.अवाले,अवाल१४.भजु १५. दलि १६. फैजु १७. जोशी १८.खोेसिं १९.मास्के २०.नापित २१.प्रधाना्ड २२.शर्मा २३.शिवाचार्य २४.थान्जु २५. बदगामी २६. भौमिखा २७.डंगोल २८.गाइजु २९. जुवाल ३०.कोजु ३१.माथेमा ३२.नेमकुल ३३.प्रजापति ३४.राजथला ३५.सुवाल ३६. तुुइतुइ ३७ .बैदार ३८.भोछिभोय३९. देउला ४०.गोंगल ४१. कक्षपति ४२.ख्वाउजु ४३.मूल ४४.न्याछ्यो ४५.पुजारी ४६. रामुदामु ४७. सिंह,सिं ४८.तुलाधर ४९ .बैद्य ५०.भुजु ५१.धाख्वा ५२. र्खाली ५३. कंसाकार ५४.लाभाजु ५५.मुलेपति ५६.न्याइच्याई ५७.पुतवार ५८.रंजितकार ५९.स्थापित ६०.उदास ६१ .बजिमय ६२.बिजूक्छे ६३.धौबन्जा ६४.गोसाई ६५.कारञ्जित ६६.लाकौल ६७.मुल्मी ६८.वन्त ६९.रघुवंशी ७०.राया ७१.श्रेष्ठ ७२.गजनथछें ७३. बज्राचार्य ७४ .बुद्धाचार्य ७५. धौभडेल ७६.गोसली ७७.कर्माचार्य ७८. लाखे ७९.मुनाकर्मी ८०.पाछै ८१.रजक ८२.साहूखल ८३. तमी ८४.उलक ८५ .बलामी ८६. ब्यांजु ८७. धौजल्य ८८.गुरुवाचार्य८९.कसजु ९०.लिगल ९१.मुनंनकर्मी ९२.पहरी ९३.राजवंशी ९४.शैजु ९५.तमोट ९६ .बनेपाली ९७. चक्रधर ९८. धवा ९९. ग्वंग १००. कायस्थ१०१.मधिकर्मी १०२.मुनिकार १०३.पलाञ्चोके१०४.राजभण्डारी१०५.साखः १०६.ताम्राकार १०७ .बनिया १०८. चाकुबजी१०९.ध्वंजु ११०. हाच्छेथु १११. खड्गी ११२.महर्जन ११३.मुस्याचु ११४.पालिखे ११५.राचल ११६.शाही ११७.तण्डुकार ११८.बासुकला ११९. चित्रकार१२०. दिपकार१२१. हाडा १२२ .खें १२३.मालाकार,माली१२४.नायजु १२५.पात्रवंश १२६.राजकर्णिकार१२७.शाक्य १२८.तौजल्य १२९. बाती १३०. चुके १३१. दुवाल १३२. हेंजु १३३. खिचाजु १३४.मल्ल १३५.नगरकोटी १३६.पिया १३७.राजलवट १३८.शिख्राकार १३९.थैव