उदाय् व उदाय् समाज 
 
 
उत्तमराज शिलाकार
कुसुमबियालाछि, ये“
 
१. म्हसीकाः
                स्वनिगः दुनेया आदिवासी नेवाः जातिया छगू महत्वपूर्ण समुदाय उदाय् खः । थौं उदाय् खँग्वःयात नेवाः समुदायलय् दुने छुं छगू थर वा जातकथं कायेगु याःसां बज्राचार्य यात पुरोहित मानेयानाः छगू हे धर्म (बुद्धधर्म) छगू हे रीति थिति हना थी थी कथंया लजगाः ज्वनाः जीवन यापन यानाच्वंपिं मूलतया स्वनिगःया नं ये“य् आगं छे“ व दिगु द्यः दयाच्वंपिनिगु नेवाःतय्गु हे छगू जाति खः । थुकी दुने नं गुंगू थर दुथ्याना च्वंगु दु ।
१) कसाः
२) ताम्राकार
३) तुलाधर
४) बनिया“
५)  शिलाकार
६) स्थापित
७) सिख्राकार
८) सिन्दुराकार
९) सेलालिक ।
 
क) उदाय् खँग्वःया ब्युत्पति :-
             वर्तमान इलय् गुगु समुहयात उदाय् धकाः संबोधन याना च्वन, थुकीया ब्यूत्पति बुद्धोपासक खँग्वलं जूगु खनेदु । थन च्वंपिं उदाय्त न्हापांनिसें हे बुद्धया उपासक जुयाच्वपिं खः । उकथं थुमित बुद्धया उपासक धकाः बोध यायेत उपासक खँग्वः छ्यला तल । थ्व हे खँग्वः लिपा जूलिसे उपासकंं–उदाय् हिलावंगु खनेदु (तुलाधर, ११२१ः५७) । अथेहे कालोनिल कर्क प्याट्रिकं उदयत बुद्धया पालय्या वशजत खः धका च्वया तगू दु (स.१८८०ः १४५) । भाजु मे. एम. एण्डरसन नं थथे हे च्वयादीगु दु (१९८८) । अथेहे डा. डिल्लीरमण रेग्मीजुं उदाय् नापं उपासक शब्द नं स्वाकातःगु दु । थुकथं न्हापांनिसे उदाय् खँग्वः नापं उपासक स्वानावया च्वंगु खनेदु । 
 
ख) उदाय्या अस्तित्व :-
              जुजु मानदेव न्हापया काय् रुद्रदेवया पालय् तक झिंच्यागू जातिया दुने निगू प्यंगू हे जक नेवाः जाति खनेदया च्वंगु खः । व खः सापू, मेपू शाक्य श्रेष्ठ व मल्ल मेपिं मिथिला, लाप्चा, किरांत कोली, लिच्छवी, द्रविद, बृज, मिश्र,आभीर, ठकुुरी, सिंखडा, गुप्त, ब्यास धाःपिं सुं हे नेवाः जाती दुने मलाः । उकिं थन तक उदाय्या अस्तित्व छुं खनेमदुनि । अनंलिपा जुजु जयस्थिति मल्लाया वर्णाश्रम कथं उदाय् धाःपिनिगु जात यात वैश्यया झ्वलय् लाका तःगु खनेदु । जातया क्रमय् (नं ३३) सिकःमि (३४) ताम्रकार (३५) काश्यकार (३६) तुलाधर (३७) ल्वहँकःमि (शिल्पकार) (३८) मधिकमि (श्रेष्ठ, ने.संं ११२१ः३१) ।
 
ग) उदायतयगु प्राचीनताः :-
            नेवाःत छगू प्राचीन जाति खः । थुपिं स्व्निगलय् न्हापांनिसें च्वना वयाच्वंपिं खः । नेवाःत गनं वल, गब्ले वल धइगु खँ ऐतिहासिक प्रमाण छुं मदुसां ग्रियरसन व कोनो नं उमिगु बृहत्त भारतया भाषा सर्वेक्षण (इ.सं. १९०९) कथं नेपाः गालय् निगू मूल देशान्तरण अथवा पिनेया देशं निथ्वः मनूत दुहा्र वःगु तथ्यांक दु । छगू पुचः उत्तर पश्चिम भेगपाखें, गुमिया सिमाना मंगोलिया, तिब्बत व महाचीन नाप स्वापू दु । मेगु पुचः भारतया उत्तर पूर्व भेगपाखें, गुकिया थाय् आसाम व काम रुप दुने ला । ग्रियरसन व कोनोया धापू कथं उत्तर पश्चिम मंगोलिया पाखें वःपिं मध्ये छगू पुचलय् नेवाःत नं दुथ्याः । मेगु पक्षया अनुमान कथं नेवाःत शुद्ध भोत बर्मेली जाति मखु । उमिगु सामाजिक ब्यवस्थाया विकास मेपिनिगु भाषिक सास्कृँतिक सम्पर्कया परिणामं छगू मिश्रण जाति खः । जातिया दृष्टिकोण स्वयेबलय् नेवाःतय्के भारोपेली व भोटं बर्मेलीया लक्षण खनेदु । झीगु नेवाः भाषाय् नं प्राचीन कालंनिसें संस्कृत व प्राकृत भाषाया दुग्यंगु प्रभाव खनेदु । नेवाः जातित मध्यय् कसाःत छथ्व नं थ्व स्वनिगलय् न्हापांनिसें बसोबास याना वयाच्वंपिं खः (कसाः, ने.सं. ११२०ः ३९) ।
काठमाडौं इलाका दुनेया आः तकया दकलय् पुलांगु अभिलेख तेबहाःया खः ।  जुजु मानदेव प्रथम (इ. ५४६–५०५) या छगू अभिलेख उदाय् समुदाययया छगु थर कसाः तयेगु मूल वस्ती जुयाच्वंगु केल त्वालय् नं दु । थ्व अभिलेखय् जुजु मानदेव प्रथमपाखें दुनियाया सुख सुविधाया लागि नींगु लः हयाबिया धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थ्व अभिलेखं कोलिया ग्राम भेगय् न्र बांलाःगु बस्ति दुगु खँ व जनताया उपयोगया लागिं अन हिति (जलद्रोणी) दयेकातःगु खँ उला क्यं । लिच्छविकालीन अभिलेखय् जनबहाः व जनबाहा द्यःया उल्लेख जुयाच्वंगु मदु । मल्लकालीन अभिलेखय् तिनि थौं झीसं धया वयाच्वनागु केल त्वाःया जनबहाःयात ‘कनक चैत्य महाविहार’ धकाः न्ह्यथनातःगु दु । कपिलवस्तुं बिस्युं वयाः नेपाः गालय् वदुहां वःपिं कोलियत च्वंगु ‘कोलिग्राम’ हे केलत्वाः खः धइगु खँ बिचाः यायेबहःजू । लिच्छवि अभिलेखय् न्ह्यथनातःगु (मू चीभाः द्यः) कनक चैत्य हे थनया दकलय् पुलांगु खः धइगु धापू नं दु । कनक चैत्य महाविहार कनक मुनिया लुमन्तिइ स्थापना यानातःगु गाक्ंक सम्भावना दु । केल त्वालं लुयावःगु मानदेवया तिथि मदुगु अस्पष्ट शिलालेखं केलत्वाः लिच्छवीकालिन थाय् खः धइगु सीदु । अथेहे यक्ष्ँ मल्लया जमः देशं तुयूम्ह जमलेश्वरयात थन हयाः कनक चैत्य महाविहारय् तल धकाः जनबहाः व जमः नाप स्वापू दयेका तःगुलिं नं छुं ऐतिहासिकता मदइ धायेमछिं (कसाः, ने. सं. ११२०) ।
 
            उदाय्तय्गु इतिहास सीकेत न्हापां बुद्ध धर्मयातनि थुइके माली । छाय्कि उदाय् समुदाय न्हापां बुद्धधर्मया अनुयायी खः । अले थुपिं जातं नेवाः जाति खः । थुमिसं न्हापानिसें बुद्ध धर्मयात समर्थन जक याना वयाच्वंगु मखु बरु सम्बद्र्धन नं याना वयाच्वंगु दु ।
उदाय्त थपिं गबलें निसें दत धैगु खँ सुनानं थथेहे धका धायेफयाच्वंगु मदु । अथेसां थी थी विद्वान पिनिगु धापू ऐतिहासिक प्रमाण, शिलापत्र, ताडपत्र आदि यात स्वया यंकेबलय् नेपाःलय् नेवाः धैगु जाति दसां निसें हे थमिगु अस्तित्व खनेदया च्वंगु खनेदु ।थुकिया छु दसी सम्यक पर्व खः ।
उदाय्त बौद्ध मार्गी खः । बौद्ध धर्मय् विश्वास याइपिं जूगुलिं सम्यक न्यायेकेगु व सम्यकया थीथी ज्याय् ग्वाहालि यायेगु थुमिगु छगू विशेषता नं खः । सम्यक न्यायेकूगु बारे असं त्वालय् च्वंम्ह जिताज तुलाधर नांम्ह मनुखं ने.सं. ६९६ स थिमि देशय् गुणकीर्ति महाविहारय् च्वनाः सम्यक न्यायेकूगु ताम्रपत्र पिदनेधुंकूगु दुः । गुगु थथे दु– नेपाल संवत ६९६ चैत्र कृष्ण त्रयोदशी बुधवार मेष संक्रान्ति महापर्व दिन कुन्हु राजधिराज परमेश्वर परम भड्डारक श्री श्री श्री जय सदाशीव मल्लया विज राज्यस दानपति कान्तिपुर महानगर असन मण्डप कोलपु न्हुल दुछेंय् च्वंम्ह जिताज तुलाधर संपूर्ण संघयात निमन्त्रणा यानाः सम्यक न्यायेकूगु जुल । थुगु धर्मया ज्या थेमी महापू देशया गुणकीर्ति महाविहारय् सम्पन्न यानागु जुलं (ताम्रकार, ने.सं. ११२३) ।
 
                टेवहाःया महाकालया शिलापौ :- थुगु शिलापत्रय सिख्राकार पिन्त श्रृखिकार “धकाः उल्लेख याना तःगु दु । जुजु नरेन्द्र देवया उल्लेख जुया च्वंगु दु श्री नेपालिक सम्वत् ६६५ उल्लेख जुया च्वंगु दु । सिख्राकारतसेंं तेबहाःया पालाःद्यःयाथाय् त्रयोदशात्मक चक्रपुजा न्यायेका धकिं छायेगु यानातल । पालाःद्यःया छचाःलिं (तलय) अंगलय् दशक्रोध देवतापिन्त सवल वहाःया वज्राचार्य गुरुपिं मूल आचार्य जुयाः शिखराकारत जजमान जुया त्रयोदशात्मक पूजा यानाः तयातःगु दशक्रोधया धकिं जुल  (बज्राचार्य, वि.सं. २०६०ः २८) ।
केल तःखाछेँया पञ्जरां गुथिया तालपत्रया दानपत्र—
२) श्री केल तोल थंथछेँ गृहाद्विवास्टब्य कान्सकार गुणसिंह भारोसन स्वहस्तेन स्वविद्यमानेन स्ववाचा प्रति पनी भूटेन स्वयं निमितिन अन दाना क्षत्र दात्रब्यं । वखमदोल वुरोव ४ भुय वुरोव २ वखमदोल बु जुरो । वर्ख प्रति थ्वते बुया सवर्वा वाससान दव निला गाक त्रयोदशी जुगादि कुन्हु तथागत तां यत मजा विश्यं दोहरपं यञ्जमाल
...... ४ जोजमानस आयु आरोग्य, ऐस्वर्य जनधन लक्ष्मी संतति संतान बृद्धिरस्तु । थ्व दत्र्तलोप मटेव कदचित लोपालिपि याङ संकोले गोहथ्या, ब्रम्हहथ्या, तिरिहथ्या, बलहथ्या गुरुहथ्या ते पाटक लाक्व जुरो ।। लोप मयास्य अनिग्रह उत्रोत्र जुरो ।। त त पत्रार्थे दृष्ट साक्षि श्री मत श्री श्री जावत चंद्रार्क मेदनी ।। श्रेयोस्तु ।। संवत् ६८७ कार्तिक मास्य शुक्ल पक्ष पूर्ण मास्यां तिथी शुभ (हृदय, १०९१ ः २५ – २६) ।
 
            श्री शिवसिंहया स्वयम्भूया शिलालेख श्री धर्मधातु जीर्णोद्धार याङ श्री २ शिवसिंह देवस आदेशन चिलसि (२७) थङा सम्बत ७१४ माघ शुक्ल पञ्चमी ।। सम्बत ७१५ वैसाख कृष्ण पञ्चमी शुक्रवार मूल नक्षत्र थ्व कुन्हु जिमनिन्हु लक्षा (२८ हुतियज्ञ प्रति याङाल ... ३१) हनो जीर्णोद्धार सम्बत् ७२४ माघ शुक्ल पञ्चमी वृहस्पतिबार थ्व कुन्हु थिलासि थङा ।। सम्बत ७२५ माघ शुक्ल पञ्चमी ३२) बृहस्पतिबार, थ्व हुन्हु पिचाङन्हु यज्ञ सहितनं पतिष्ठ याङा..... जाम्बूनद वन् महाविहारस्थि (३६) त भिक्षु जयलक्ष्य भार्या हेला जेष्ठपुत्र जगतसिंह द्वितिय पुत्र श्री पूर्णसिंह वंतु विहार थविर वन्ध  ३७) १ किल केल कंसकार गुणसिंह, यितु बहाल श्री हाकु मखन वेश्य श्री देवसिंह वगली ताम्रकार समर असन (३८) श्री ज्ञान तुलाधन जीवन सिंह नवधर श्री जयकित सिक्व मगुत्रि श्री भा सिंह श्री कनक राज, तोछे ताम्रकार ३९) मेलु भार्रा सारछे ताम्रकार जके भारो, वंबहाल श्री रुपसिंह देव श्री भय ।। लङन श्री भयसिंह श्री ज्ञान की (४०) त स्वते प्रमुखनं वादेशन वछिन वंतु वहार केल नेवो ।। असन नवोधर ङालाहारथ नवो लगन नवो थ्वते समुच्चयनं जिर्णाेद्वार याङा ... (हृदय, १०९१ः २८–२९) ।
 
          मल्ल कालय् तिब्बत वना ब्यापार याइपिं गुलिख्यय ब्यापारी तय्गु चर्चा उबलय्या ऐतिहासिक साक्ष प्रमाण खनेदु । असं तंलाछि व न्यतया तुलाधर पिसं तिब्बतय् वना ब्यापारया ज्या यानाच्वंगु चर्या  प्रमाण लुयावःगु दु । थन केलत्वाः न्याकेगु पञ्चदान गुथी सम्बन्धि १७ औं शताब्दी पाखेया अभिलेखय् कंसकार तथा केलत्वाःया नाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थुकी १७ औं शदी न्हय हे  उदाय्तयगु वस्ती केलत्वाः खः धइगु सीदु ।
न्यत तुलाधरतयगु अस्थि गुथी दँय्दसं ब्वइगु झण्डै खुसःदँ पुलांगु छपाः पौभालय् थथे च्वयातःगु दु । श्रुध श्रयोस्तु संवत् ५५९ श्रावण कृष्ण चतुर्थी ङत तुलाधर पति साहुस दिवंगतया दिवस थ्वतेण दिवंगत पिताजुया प्रथम पौत्र लुंदेव पति साहुया दितिय पौत्र धंदेव पति साहुस उभयन अत्यन्न भावजुसें वया पितास प्रतिविम्व श्री श्री श्री स्वषावति लोकश्वर प्रतिमा प्रति स्ठायाङ ङतभव र्छेस विज्यायकं तयागु जुरो (तुलाधर सुवर्णमान न्यत) ।
 
             थौं तक झीथाय् ल्यनाच्वंगु सलंसः बहाः बही व अन प्रतिस्थित द्यःपिं झीगु प्राचीन धर्म कला संस्कृतिया ऐतिहासिक ज्वलंत खः । केल त्वाःया जनबहाःद्यः नं वहे ऐतिहासिक दसिया रुपय् झीगु न्ह्यःने दनाच्वंगु दु । शहाः बही धायेवं हे बुद्ध व बुद्ध धर्म नाप स्वपू दुगु थाय् धइगु सकसिनं स्यू । बुद्धया पालय् व ल्यू बौद्धधर्मया असंख्य अनुयायीतय्सं संसरया यत्रतत्र भागय् बिहार नीस्वनेगु ज्या नं थनं हे शुरु जुल जुइमाः । यद्यपि प्रमाणित रुपं लिच्छवि कालीन शिलालेखं निसें जक हे बौद्ध विहारया उल्लेख जुयाचवंगु खनेदु । बुद्धभूमि जुयाच्वंगु दसिया रुपय् झीगु न्ह्यःने स्वयम्भू महाचैत्य धिसिलाक्क दनाच्वंगु दु । ऐतिहासिक दृष्टिकोणं स्वयेबलय् नेपालया बुद्ध धर्मया प्रादुर्भाव जूगु २३४८ दँ दत धाःसां जिल । छाय् धाःसा सम्राट अशोकं थः म्ह्याय् चारुपति नापं बौद्ध धर्म व दर्शनय् प्रवीण जुयाः बिज्याःपिं भिक्षुपिनिगु धर्म मण्डल थन नेपालय् उगु हे ईपाखे छ्वया हयाः बुद्ध धर्म प्रचार याःगु खँ इतिहासं सीदु । अशोक महाराजया बौद्धिक जीवन धइगु बुद्ध परिनिर्वाण स्वयां निसः दँ लिपायागु खः । अशोकया म्ह्याय् चारुपतिं दयेका थकूगु चारुमति विहार (चाबही) थौं तकं दनि । बुद्धधर्म नापं उदाय्तय्गु स्वापू न्हापांनिसें हे स्वाना वयाच्वंगुलिं गन बुद्धधर्म च्वन्ह्याना च्वंगु दइ अन बुद्धोपासकत दइ । स्वनिगः दुनेया बुद्धोपासकत लिपा ‘उदाय्’ जुयावंगु ऐतिहासिक खँ यानाः ‘उदाय्’ तय्गु इतिहास नं उलि हे पुलां धकाः क्यं ।
 
घ) बंशया विकास व जातित्वः
           वंशान शास्त्रकथं धायेगु खःसा गुगुं जाति म्हसिकेगु मू लिधंसा वासस्थान, ख्वाः उन, म्हगः धर्म, संस्कृति व भाषा खः थ्वहे सिद्धान्त अनुरुप गुम्ह गुम्हे स्यां मंगोल आर्यन संमिश्रण स्वरुपिं उदायत स्वनिगः अझ येँय जक दु धाः तर निश्चितन छगू भौगोलिक लागाय् च्वना च्वंपिन्त जक उदाय् धायेगु सर्वथा उचित मखु । उदायत सकंभनं न्यना च्वंगु दु । उदायत प्राचिन बुद्धोपासक तय् सन्तान खः । थ्व अभिव्यक्ति सन १८८० पाखें कर्णेल कर्क प्याट्रिक पिन्सं पिथंगु क्पभतअजभच या ल्भउब िग्रन्र्थ उदृत यानागु खः । धाथे धाये माल धाःसा उदाय तय पुर्खा गौतम बुद्धया इलय कपिलवस्तुया पतन लिपा उगु नगरं स्वनिगलय निर्वासित जुया वःपिं शाक्यत थ्यंक जुइफुगु प्रज्वल संभावनाया संकेत दु । बुद्धकालिन थुपि हे शाक्यतय् सन्तान इतिहासया विभिन्न काल खण्डय् थीथी हुनिं स्वनिगलय् जक मखु मोफसलय् नं कथंहे न्यना वन । अथेसां थुपिं च’ुडाकर्म परम्परानुसार स्वनिगलया महाविहारय् वयाः यायेमाःगु अनिवार्यता दुर्भाग्यवस विगतय दुगु जुया च्वन । वि.संं २००७ सालं नेपालय प्रजातन्त्र वये न्हयां तक विभिन्न कारनंव स्वनिगलय वय मफुपिं शाक्यतय चुडाकर्म याये मखना जातं सुद्दा विमुख जुयेका च्वनेमाःगु स्थिति शदिऔ तक न्ह्यात । चुडाकर्म याये मफुपिं मखंपिं शाक्यतय सन्तानतसें व्रतबन्ध याये बाध्य जुल । बुद्धोपासक जुयेमाल । थुपिं उपासकत हे कालान्तरय संक्षिप्त रुपं उदासं उदाय् सम्वोधित जूगु क्वातुगु सम्भावना दु । थ्व ख“ उपासक वा उदायतय कुल देवता (आगंद्यः) पहिचानं चक्रसंभर देखा मकाय कं सुंनं शाक्य, बज्राचार्य, उदाय आगमय दुमकायेगु प्रचलन तया थुपिं स्वंगू जातिया बौद्ध जनं बाहेक मेपिनि चक्रसंभर देखा काये विये मदुगु बन्देज (पुण्य प्रसाद पराजुली) पर्याप्त पुष्टि जूगु खनेदु  (तुलाधर सुर्वण मान) ।
चकंद्यः
              न्हापा सन्देश (ल्हासा) नापं बनेज्या याना वयाच्वंपिं अधिकांश साहु महाजनपिं उदाय्त हे खः । दकलय् न्हापालाक रत्नाकर शहरय्व वनाःव व्यापार याःवम्ह व्यक्ति सिंह सार्थबाहु खः । सिंहसार्थ बाहुया अवदान कथं सिंहकेतु जुजुया पालय् रत्नाकर शहरय् व्यापार यायेत वंपिं न्यासःम्हव बन्जाःतय्गु नेतृत्व सिंहसार्थबाहु याःगु खनेदु । सिंहसार्थबाहु लिपा थनया जुजु तकं जुयावंगु ख“ अवदानय् उल्लेख दु । झीसं थौं  तकं “गडु जुजु” धकाः चकंद्यःया जात्रा होली पुन्हिया कन्हय् कुन्हु बहनी थनया थबही, ज्याठा, छुस्याबाहा, क्वाःबहा, झ्वाःबहाः व लाय्कु बही, मरु, भुतिसःया लागा तक सांस्कृतिक ब्वज्या याना थबहि पःमा (प्रधान) तय्सं चाःहीकेगु चलन याना वयाच्वनागु दनि । चकंद्यःया थःगु हे लागा दु ।
सिंहसार्थ बाहुयात चकंद्यः धकाःव प्रथम शताब्दी पाखे निर्मित बिक्रमशीला महाविहार थंबहीली (कोरण) तयातःगु दु । ल्हासाया भाकोरय्नं सिंहसार्थबाहु ९ऋजयचतभल० दु । अथेहे झोखाङ वया कलाःया मूर्ति प्रतिष्ठापित दु धैगु न्यनेदु । ल्हासाय् वना बनेज्या याइपिं बहुसंख्यक उदाय्तहे खः । उकिं चकंद्यः जात्रा ये“य उदाय् वस्ती बाहुल त्वालं न्ह्याइगु खः । (टर्ड लिभिस)
 
(२) थाय् बाय् व जनसंख्या
            उदाय तयेगु देगू ख्यः आगं छे“ मूलतया येँ देशय् खयानं थौं अमिगु वस्ती केबल येँ देशय् दुने जक लिकुना मच्वने धुकंल । थुपिं येँ, यल, ख्वप, क्यपू आदि दुनेजकनं मखु स्वनिगले पिनेनं हेटौंडा, पाल्पा आदि थासय् न्यना वने धुंकल । अझ गुलिं भारतया दार्जिलिड्ड सिक्किम, कालिंपोंग, सिलगुदी, दिल्ली, बम्बई, कलकत्ता तकं थ्यने धुंकल । अझ गुलिं परिवारतला नेपाःलं पिने बेलायत, अमेरिका, जर्मन, आदि थासय् नं न्युन रुपं जक जूसां खनेदया च्वंगुदु । अथे खयानं अमिगु पुर्खाया वस्ती धाःसा स्वनिगःलयया कुमारी द्यः सालीगु लंपू व जनबहा द्यः सालीगु लंपुया जःखः दुने हे लाना च्वंगुदु । थीथी थरयापिं उदायत थगु लागा (वस्ती) तकं थीथी हे थासय् अपोथें दयाच्वंगु दु । उदाय तय्गु पुलांगु लागा कथं दया च्वंगु थाय् थथे दु ।
क) जात कथंया लागा :-( थाय् बाय्)
(१) कसाः (कंसाकार) :- केलत्वाः थछेँ, दुछेँ, न्हूछेँ क्वाछेँ तःखाछेँ, तःलिबी ।
(२) ताम्राकार :- मरु पिंगननी, तग्वः चीभा, लुकुंफः, धःइता, इलाछें, महाबू ।
(३) तुलाधर :- असं, दगुबाहा, जःधुछेँ, ताःसिथू, ननिबाहा, कोठुननि, चाबहाः, झठांमुगः तूक्यब, न्यत, तुछेँ, चलाःछेँ, त्यःर तंलाछि, झ्वाःबहाः, त्यंगः, किलागः, कवाइचा, वनेमा, पसःननी, नेत तुंछे गल्ली, आदी ।
(४) बन्या :- इतुंबहाः ,वन्याचुक,  झोछे ।
(५) शिलाकार :- मखं, महाद्यः ल्यूने कुसुमबियालाछि, दोखाधः ।
(६) स्थापित :- थाय्मदु (न्हूबहाः) प्यंगः थां, मखं, मिखा द्वं, भिंद्यःत्वाः,  लगं ।
(७) सिख्राकार :- तेबहाः नछेंगल्ली ।
(८) सिन्दुराकार :- यतखा, दबाइत्वाः,हितिफुस यतखा । 
(९) सेलालिक :- ग्वाःननी, वलाछि । 
ख) उदाय्तय्गु जनसंख्या लितंसाय् (   ) ब्वयातयागु दु । 
 
३. उदाय् समुदायया गुंगू थरया बःचाहाकःगु म्हसिका 
१) कसाः (कंसाकार)
                  उदायत् येँ देय्या मूमु थासय् च्वनाच्वंपिं व जनबहाः द्यः (आर्याबर्लाैकितेश्वर या जःखः च्वनीपिं कसाःत खः) ने.सं. ६९० स तेजलिपि केल जनबहाःया धर्मज्याती कंसाकार न्यायेकूगु सम्यकया उल्लेख हे कसाःतय् इतिहासया दकलय पुलांगु प्रंमाण खनेदु । चकंपुन्हीकुन्हु पुर्खापिनि प्य्रं  खयाः सकल कसाःत मुनाः सम्येबजि नइगु (थौकन्हे भ्वय्) प्रचलन परापूर्व कालैनिसे. न्ह्याना वयाच्वंगु धकाः थाकुलिपिन्सं धाइगु व चकंद्यः धैम्ह विक्रमशीला विहार, थैवहिया ऐतिहासिक व्यक्तित्व सिंहसार्थबाहु जूगुलिं कसाःतय् इतिहास गाक्कं पुलां जुइफू, थ्व खँय् खोज व अनुसन्धान याये ल्यंदनि ।
कँय्या ज्या याइपिंत न्हापा काश्यकार धाइगु जुयाच्वंन । काश्यकारं कंसाकार, कंसकार, वा कसाः जूगु खः। कसाःतयें मिगालय् कँय् कालाः अले म्हासुक क्वाःगु कँय् चालय् मुगलं क्वानाः कँय्या थीथी ज्वलं दयेकी । गथे कँय् देमा, सिम्फाला देमा, चरेस, डल्बु, गेसली, खोला, छुस्या, मूस्या ताः आदि । 
कसाः तःधं गुथि कसाःतय् मू गुथि खः । थ्व गुथिइ स्वंगूप आगं थछेँ , क्वाछेँ व न्हुछेँ या खुगू कवः (बाहाः तःखाछेँ, तःलिबि, क्वाछेँ, थछेँ व न्हूछेँ) या सकलव कसाःत दुथ्याः । गुथिया थाकुलिं पुर्वजपिनि प्यं थयाःव चकंपुन्हीकुन्हु दँय्दसं सकल कसाःत मुनाः भ्वय् नइ । सलंसः दँ न्ह्यवनिसें न्ह्यानावया च्वंगु थुगु गुथि सकलव कसाःतय्त संगठित यायेगुया नापं सनां गुथि वा थौकन्हे सी गुथिया ज्यानं यानावया च्वंगु दु । नेपाल भाषा साहित्यया छगः थां वव समाजवप सुधारक कवि योगबिरसिंह कसाःया नेतृत्वय् ने.सं. १०६० स थुगु गुथिया न्हापौ न्हूधाः यायेगु ज्या जूगु खः । सुधार व आधुनिकिकरणया ज्या मदिक्क न्हानाच्वंगु दु । भाजुरत्न छात्रवृत्ति कोष, बुद्धिबीर सिंह सिरपाः कोष, देवरत्न जनबहाः गुंलाबाजं कोष व ज्ञानज्योति परियति शिक्षा कोषया ज्याखं व्यापक व प्रभावकारी जुयावःगु खनेदु । ( कसाः शरद) 
२) ताम्रकार (ताम्राकार) :-
अर्थः ताम्र + कार . ताम्रकार,  (ताम्र + अकार . ताम्राकार) (तवः (ताम्रकार)
परिचयः थःगुहे मौलिक शिल्प दुपिन्त ‘कार’ धाइ (अकार मखु) । गथेकि कला सम्बन्धि ज्या याइपिन्त कलाकार, शिल्प सम्बन्धि ज्या याइपिन्त शिल्पकार आदि । थथेहे ताम्र अर्थात सिजःया बसुजाः आदि दयेकेगु ज्या याइपिन्त तवः वा ताम्रकार धाइ । थुमित तम्वः वा टमोट नं धाइ । परम्परागत वा पूर्खौली ज्या सिजःया ज्या याइगु खःसां थौंकन्हय् थ्व ज्या त्वःताः लुँ वहःया बसुजाः व तिसा ज्वलं दयेकेगु ज्याय् थःपिन्त रुपान्तरित याःगु खनेदु । दरबारय् च्वंपिं मिस्तय्त लुँ वहःया माःगुतकु लुँ वहया तिसाज्वलं दयेकाः तवःतय्सं थःपिनिगु शिल्पकारिताया परिचय बियावःगु जक मखु विश्वया पर्यटन क्षेत्रय् नेपाःया नां न्यंकावःगु दु ।
तबः तय्गु मवू वस्ती मरुत्वाः खः । महाबुया तवःतयगु न्हापाया थायबाय् नं मरुहे खः । जुद्ध शमशेरया पालय् गद्दीबैठक न्हुसतक दयेकेत बसन्तपुर लागाय् याःगु जग्गा अधिकरण याःबलय् थनच्वंपिं तवःतय्गु महाबुतिइ स्थानान्तर याःगु खः ।
विशेषताः तवःतय्सं ११२५ दँ न्ह्यःनिसें तःचतं गुथि अन्तर्गत पञ्जरांबलय् पञ्चदान याना वयाच्वंगु दु ।  भिन्द्यःया १२ दँय् छकः याइगु द्यः व देगः ल्होनेगु (जिर्णोद्धारया) ज्याः नं (विशेष यानाः सिजः, ली, वह आदिनाप सम्बन्धित) तवःतय्सं यानावया च्वंगु दु । हलुमाल, ध्वाखाय् च्वंगु हाथुद्यः थ्वहे तवःतय्सं पलिस्था यानातःगु खः । येँद्यांबलय् मरुं पिहांवइगु दागिं नं तवःतय्सं गुथि स्वनाः आयस्थाया व्यवस्था याना न्ह्याका वयाच्वंगु दु ।
तवःतय्गु देगुद्यः लाजिम्पाट, धोविख्यलय खः । न्हापा न्हापा भौमचा ब्याहा यानाः हयेबलय् मिजंया पाखें न्हूम्ह भौमचाया थाय्वनाः कल्यांन्ज्ूयाकः वनेमाःगु चलन दु । थ्व ज्यानं तवःतय्संहे जक याना वया च्वंगु खः । तवःतय्त छप्प“ छधी यानाः थी थी रचनात्मक व सुधारात्मक ज्या खँ यानाः न्ह्याःवनेत ने.सं. ११२३ सं तवः (ताम्रकार) समाज नी स्वंगु लुमंकेबहजू ।
 
३) तुलाधर :-
           परिचयः तुला धैगु तराजु खः । तराजु धारण याना ज्याः याइपिं तुलाधर खः । तुलाधर धैगु उदाय्तय्गु छगू मुख्यगु थर खः । थमिसं न्हापांनिसें नयेत, पुनेत माःमाःगु ज्वलंया वनेज्या यानाः वया च्वंगु खः । उकीं थमित तराजुइ लने माःमाःगु वस्तुया वनेज्याः यानाः वःपिं  धाःगु खयेमा । अथेला तराजु ज्वने म्वाःगु कापःया व्यापार व ल्हासा कुथि स्वनाः ल्हासाय् थ्यंक वनाः मू मूवंगु कापः तास, क्वयेचीं लायेगु लासा माःसुतिया व्यापार नं याना वया च्वंगु खः । अथे हे थमिसं  लुंया द्यः, धलोत या द्यः आदिया व्यापार नं याना वयाच्वंगु खः ।  थ्व थरयापिं मनूतय्त सुसम्पन्नपिं मनूतय्गु ल्याखय् तया तःगु दनी । उदाय जनसंख्याया ल्याखं नं थुपिं दकलय् अप्व दुपिं खः ।  असं तुलाधर व झ्वाःबहाःया पिनिगु देगुख्यः पकनाख्यलय् खः । थुमि छगू देगुख्यः गुथि नं दु  । न्यत  तुलाधर पिनिं देगु ख्यः बुरांख्यलय् दु । अथेसां आःनं पुलां पुलांपिं ल्हासाय् बनेज्या यानाच्वंपिं साहुपिन्त ल्हासा साहु धकाः संवोधन याना च्वंगु दनी । थ्व बाहेक तुलाधर साहुपिसं कापः पसः तयेगु नसा ज्वलं पसः आदिनं याना वया च्वंगु दनी ।
विशेषता ः मोहनी नखः हने धुंका चालं क्वकायेगु ज्या मेमेपिं सकस्यां दशमी कुन्हु याइ । तर असंया बाकुननी आगं दुपिं तुलाधरतय् जक असंचालं धकाः एकाःदशीकुन्हु तिनि चालं याई । थ्वहे दिं कुन्हु जंक्व जक सिधःम्ह मचायात थाकुलि यानाः असंया वाकूननि आगमं असंपायाः पिथनी । असंयापिं तुलाधरत व केलत्वाःयापिं कसाःत नापंजाना कुम्हः प्याखंनं पिकायेगु चलन दु । तर थौंकन्हय थ्व ज्या दिनाच्वंगु दु । थ्व बाहेक असंया तुलाधर पिसं असंभलु अजिमाया न्ज्ूयोने दापा थायेगु ज्यानं यानाः वया च्वंगु दु । अथेहे गुला धर्म हनें कथं गुंलां सुथय् सुथय् स्वयम्भु निसे धाःबाजं थाना वयेगु याना च्वंगु दु । द“य्दसं सकिमिला पुन्हिकुन्हु असंभलु अजिमाया न्ह्यने हलिमलि ब्वयेगुनं याइसा असंया उदाय्तय्सं तःतःधंगु धार्मिक पर्वय पयेंताः पुइगु ज्यानं याना वया च्वंगुदु । न्यतया उदाय्तय्गु छगू विशेषता दयेंदसं न्यतमदु अजिमाया प्याखनय् दया च्वंगु दु । थ्व गंछिं दुगु न्यतमदु अजिमाया प्याखनय् मेमेपिं द्यः जुइपिं थनया ज्यापुत जूसां महाद्यः ज्वीम्ह छम्ह न्यतया तुलाधरत हे जुया च्वंगु दनी । पांच¥हे बले न्यते हुइकुगु अजिमाया प्याखनय् तःभुजा (वाजं खलः) अद्योपान्त उदायत् हे जुया च्वंगु दनि । न्यत तुलाधर समिति नीस्वना सकल न्यत उदाय तय्गु मंकाः छे“ (तुलाधर प्यालेस ) नं दय्धुंकूगु दु ।
४) बन्या ः
न्हापानिसें बनेज्या यानावइच्वंपिं ज्ूगुलिं थमित बन्या धाःगु खः । थ्व थरयापिं मनूतय्सं नेपाःलय् दुगु जडीबुटीयात वासःकथं ज्याकयाः थ्वहे मीगु लजगाःनं याना वया च्वंगु खः । झीसं छ्यं स्याःसां म्वःस्याःसां घाःजूसां बन्यापसलय् वनाः पाचः व पावासः(मलम) न्याना तया वया च्वना । बन्यापसःलय् धू पाचः गथेकि त्रिफला–प्वाःस्याःगुया वासः (हलःवलःव अम्ब), पावासः हाकुगु व वाउ“गु (घालय्पायेगु थाकुराः), मचाबुपिन्त फुक्वातुकेत नकीगु वासःखुना (गु“ड पाख वासःदुगु), मस्तय्त नकीगु वासः घूटी चौथी । अथेहे म्ह वःलाकेत नकीगु लवंगाःरी, क्वातिवासः, मस्तयेत झारा जुया वा न्ज्ूयो मवलकिनकीगु (गजी व साखःतयाः दयेकातःगु) अग्नि कुमार अथेहे ग्यास्तिक यात ज्यूगु क्षार पाचः । म्हुतु साकेत नकीगु स्वता पाचः (नयेगु सोडा, अम्बःचुं व हलःचु) नयेगु पचय् ज्वीगु व वायू क्वहां वइगु हजाम गोली (बेची दुगु) । अथे हे वाक्क वइगु लंकीगु हीं दुगु हिंगुलिपाचः । मुसुवःगु लंकीगु ग्वयेचुं दुगु लाल गोली । अथेहे झारा ज्वीकेगु वास राजबृक्ष, प्वाथय्च्वंगु किमी क्वकायेत नकीगु पालाःभ्ये नं बन्या पसलय हे न्यायेगु खः । थुकिया अतिरिक्त नैक्या, छोरा, दाख, काजु, पेस्ता ग्वय, ख्वःसिं, सुकमेल, लवं, येला, दालचिनि, मिस्री आदि मसला ज्वलं व छे“ भुतुली ज्वरे यायेयत माःगु जी, मलय, बेचि, हिं, सुंपालु नयेगु सोडा, दालचिनि, ईका, पका, मी, ग्वःसगं, क्यपु, सिंचि, बेचि, केशरी, आदि नं बन्या तयेसं हे पसःतयाः मिया वया च्वंगु खः । बनियातय्गु दिगुख्यः नं लाजिम्पाट धोबिख्यः हे खः ।
विशेषता ः आयुवेर्दिक ज्ञान बांलाक तयाः वासःतासःया विकाश याना स्वास्थ्यया क्षेत्रय् यानावयाच्वंगु लजगा व सेवा बनियातयगु दकलय् तःधंगु विशेषता धाय्माः ।
५) शिलाकार ः
परिचय ः शीला धैगु ल्वहं खः । ल्वहंया ज्या  याइपिं जूगुलीं थमित ल्वहं कःमि धाइगु खः । थ्व थर यापिसं ल्वहंया ज्या याई । थमिगु जातिय ज्या धैगु ल्वहंया चीभाः (चैत्य) दयेकेगु, ल्वहंया थीथी द्यःपिनिगु मूर्ति घ्वायेगु, शिलापत्रय् आखःग्वः कींगु खः । लिपा वना थजाःगुज्या यक्व मदया वंसेली मेमेगुहे ज्या यानाः यंकल ।
ठहिटि त्वाः या (ठंहिटि यात त्वपुया दयेका तल धाःगु तःग्वगु चैत्य) थ्वहे थरयापिसं दयेका वंगु खनेदु  । थ्व चैत्यया दुने सुवर्ण प्रणाली वा लु“ हिति त्वपुयातःगु दु धाइ । थहे हिति त्वपुया चैत्य दयेकेगु ज्याः जुजु सुर्य मल्लं याःगु विश्वास यानातःगु दु । 
 विशेषता ः ये“दे, देगः, फल्चा सतः आदिं जायाच्वंगु दु । थपिं दयेकेगु ज्याय् शिलाकार पिनिगु यक्वं योगदान दु । वंगलय च्वंगु ल्वह देगःत थंहिटी यागु तग्वगु चीभाः ये“या लाय्कूया प्रताप मल्लया थां । अले तःग्वःगु गं फयेकातःगु थां, कालभैरव द्यः, हनुमान ढोकाया दुने च्वंम्ह नृसिंह द्यः, भुइजःसि नारां द्यः, आदि द्यःपिं फुकं शिलाकार जातिया कमाल खः । न्हापा छे“य् दयेकीवलय छेंय्या जग तयेत तैगु ल्वहं–जग (थां दिकीगु ल्वहं) व द्यः न्हयामेस्या“ दय्कुसां मूर्तिइ मिखा वाहा“ कीकेत छता थ्वहे थर यापिन्त याकीगु चलन दुगु खः ।  
६) स्थापित ः
परिचय ःउदाय् समूदाय दुने गुंगु थरत मध्ये स्थापित छगु नं  थर खः । थंिप उदाय् समूदाय् दुने तुलाधर धुंकाः दकलय् अप्वः जनसंख्या दुगु थरनं खः । थ्व थरयापिसं न्हापांनिसे छे“ दनेवलय  माःगु सि“यागु ज्या माक्व यानाःवया च्वंगु खः । छे“ दनेगु ज्या धैगु तःसकं महत्वपूर्ण ज्याःखः । स्थापत्यकला सम्बनिध ज्याःयाइपि. जूगुली थुमित स्थापित धागु खः । नेपाःया स्वनिगः दुने छेया निर्माण या आधुनिक इजिनियरिंग प्रविधि दुहां मवःनि वलय् स्थापित थरयापिसंहे दरवार, छे“, फलेचा सतः आदि निर्माणया ज्याय् मुख्य प्राविधिकया भूमिका म्हिता वया च्वंगु खः । राणाकालय् तकनं सुयां छे दनेमाल धाःसा जग स्वनीवलय् स्थापित थरयापिन्त हे पुजा याके वीगु खः ।
लजगाः स्थापित थरया मुख्यग लजगाः धैगु सि“ यागु थीथी सामान दयेकेगु  खः । थमिसं छे“ दनेवलय सित मागु दुने व पिनेया ज्वलंत दक्वं दयेका वया च्वंगु खः । थ्व ज्या याइपिसं न्हापां निसें सि“या ज्या यानावया च्वंगुलिं थमित सि“कःमि धाइगु खः । अले ज्यासःपिन्त नायः धका सम्वोधन यायेगु याः । नेपाःया पुलां पुलांगु  कलात्मक झ्याः लुखा, त्वानासिं आदि दुगु देग लायकु छे“ या ज्याः स्थापिततय्गु भुमिका  म्हितावंगु दु । उकी मध्यय् राणाकालय् जोगवीर नायः गुम्हेस्यां (१९५३) सालय् स्वयम्भू जिर्णउद्धार याःगुली तःधुंगु भूमिका म्हितुगु खनेदु । अथेहे सेतो दरवार (वि.सं. १९४२) पुलांगु नारायण हिटी दरवार वि.सं. (१९४७) अथेहे लाल दरवार सेतोदरवार, फोहरा दरवार आदि दयेकुवलय्नं नायःया भूमिका दुगु खनेदु ।अथेहे थौं तर्क शान्तिपुुर पुजा याःवनेबलय् गुरुजुपिं नापं स्थापित थरयाम्ह छम्ह थकालीनं दुहांवनेमा 
विशेषता ः न्हापा छे“, देगः, मठ, मन्दिर आदि निर्माणया ज्याय् सि“हे मुख्यगु वस्तु ज्वीगुलिं कःमि नायःतय्गु यक्वहे भूमिका दयाच्वनी । उकीं नायःतय्त उगु इलय राणातय्सं नाइके धका हनावना तयेगु याः । न्हापा न्हापा सुयां छे“ सतः दनीबलय जगस्वने मालकी “कःमिनायः” धकाः स्थापित थरया पिन्त जग स्थापना याकेबीगु खः । तर थौंकन्हय् थ्व रीत मदया वन अथेसां थौंकन्हय् नं छे“ दनाः पलिं चीबलय् कःमि नायः पिन्त धुरी पूजाय् संलग्न याकेगु व बेतालिं चिका हनेगु यानावयाच्वंगु दनि । स्थापिततय् इस्तदेव कथं विखमाःद्यः (विश्वकर्मा) यात तसकं हनेगु याः । थमिसं पर्वपूजाःय् व नखः चखःवलय् हनीम्ह विखमाःद्यः लंपुलिं छायाः (तुयूगु कापतं भुनाः) किकिंपा छुकाः दृष्टिकंका पूजा याये माःम्ह अमुर्त द्यः खः । न्हापा न्हापा गुम्हेस्यां थ्व द्यः यात बा“हा स्याय् माःगु नं चलन दु । तर थौ कन्ह्य् ख्यें बा“हा जक स्यानाः नं पूजा चलय् याना वयाच्वंगु दु । मखंयापिं  स्थापित तयगु देगुद्यः धुम्बहाः ख्यलय् खः । भिद्यः  त्वाःपिनि देगुद्यः पशुपतिइया श्लेशमान्तक वने दुने खः। मेपिं उदायय चालं कुन्हु भुइफसि, तु आदि खड्ग पालेगु याःसा थुमि सिंयात पालेगु याइ ।
७) सिख्राकार ः
परिचय ःशिखर धैगु च्वका खः। छे“या शिखर पौखः । थपिं पौया ज्या याइपिं जूगुलिं थमित (शिखर +आकार) शिखराकार धाःगु खः ।
लजगा ःसिख्राकार पिनिगु जातीय् लजगाः पलिं चिइगु खः । न्हापा न्हापा छे“ दनीबलय पलिं चिंकेबीत थ्व थरयापिन्तहे सःता याके बीगु खः । तर थौकन्हय. धाःसा थजाःगु ज्या थ्व थरयापिसं याना महगु खने दुः थ्व थरयापिसं नं न्हू न्हूगु इ कथंया लजगाः ज्वनाच्वने धुंकल ।  
विशेषता ः थ्व जातियापिं थनया टेवहाः (राजकीर्ति महाविहार) दुने च्वंम्ह “पाःल्हाःद्यः” (चण्ड महारोषन पद्मान्तक बौद्ध तानित्रक भैरव) नापं स्वापू दुपिं खः । पालाः द्यःया झिं निदंया मेलाय् द्यःयात कटुवालं वरुणकलसय् विज्याकाः हइगु इलय् सिख्राकार पिनिगु विशेष भूमिका दया च्वंगु दु । द्यःयात हयाः सानेपाया तया तइगु इलय् द्यःयात न्हापां वज्राचार्य गुरुपिनिगु पूजा याकि अनं सिख्राकार पिनिगु पूजा धुंका तिनि सर्व साधारण यात पूजा फयेके वीगु चलन दु । अले द्यः यात अनं निसे च्वाम्वलं गायेका हइपिंनं सिख्राकारतहे खः ।
  जुजु नरेन्द्र देवयापालय् बन्धु दत्त आचार्य, कटकोटक नागराजा, ललीत ज्यापू (किसान) सहित कामारु कामाक्षं (श्री लोकनाथ) करुणामय यात थन नेपालय हःवलय् कटुवालय् थ्यंका यक्षतय्सं यक्वहे दुःख व्यूगुलिं याना याना थें मजियाः भय शान्त यायेत गुरु वन्धूदत्त आचार्यजुं दशक्रोध देवतापिं आराधना यानाः प्रकट याना विज्यागु खः । थुपिं दशक्रोध देवता पिं मध्येय् पालाःद्यः (पदमान्तक) खः (पं. वद्रिरत्न वज्राचार्य)
आःया टेवहाःयानां राजकिर्ति महाविहार खः न्हापा नरेन्द्र मल्लं वन्धुदत्त आचार्ययात दयेका व्यू गु न्ह्यः या विहार धासा त्रीरत्न विहार खः । थौंकन्हय् थ्व निजुलिं विहार छगु हे जुया च्वंगु दु अथेसां क्वाःपाद्यः (अक्षभ्य बुद्ध) धाःसा निखेरंहे दयाच्वंगु दु । थुकथं सिख्राकारपिं तेबहाःया पालाद्यः नापं सम्बन्धितपिं उदाय्त खः ।
८) सिन्दुराकार ः
परिचय ः उदाय् समुदायया गुंगू थर मध्येय् थपिंनं छगू थर खः । थमिगु देगु ख्यः लाजिम्पातया ध्ववि ख्यःलय् खः ।थमिगु देगु द्यः महाद्यः खः । 
लजगा ः थमिसं न्हापा न्हापा यानावया च्वंगु ज्या आगंद्यः, देगुद्यः व विशेष तान्त्रिक पुजाबलय् माःगु ज्वलंत दयेकेगु खः । गथेकि आगंद्यःया लुखाय् च्वनिगु पर्दा(धकिंगा)अथेहे आगमय् गुह्यपुजाय् छेलिगु क्वखागा ( चिब्यागु गलबन्दीथें जाःगु म्हासुगु थानागा )
अथेहे गुह्यपुजाय् छेलिगु ग्वय्का (षट योगिनीया प्रतीककथं न्याताजि उँनया खुपुका निलाः छपुयाना तःगु तःपुगु क्वखा) 
विषेशता ः न्यने दु कथं सिन्दुराकार जातियापिन्सं न्हापा न्हापा सम्यकबलय्नं ब्वतिकया सम्यकद्यःपिन्त थःपिनिगु चिं कथं कोखागा क्वखायकेगु याना वयाच्वंगु खः । थपिं नं नेवा संस्कृति हनेमाःपिं खः । उकिं थमिसं नं दच्छि न्यंकं हनेमाःगु थीथी नखःचखः पर्वजात्रा आदि हनावयाच्वंगु  खनेदु । उकिया नापं थःपिनिगु नीजि गुथित नं न्यायेका वयाच्वंगु दु ।
उदाय् वर्गया गुंगुू जातियापिं मध्येय् थुगु जाति दकलय् म्हजक मिल्याः (जनसंख्या) दुपिं खः ।  उकिं थमिगु जातिय् विषय्यात कयाः भचा दुग्यंकहे अध्ययन याये ल्यं दनी ।
९) सेलालिक ः–
परिचय ः  थुमिसं न्हापानिसें सम्यक न्याइलय् मरि छुइगु ज्या यानावया च्वंगु खः । न्हापानिसें थमिसं सम्यकवलय् मधिया जिम्मा कयाः सम्यकयात माःमाःगु मधिया भाला क्ववुया वया च्वंगु खः ।  थ्व थरयापिसं न्हापांनिसें सम्यकबलय् सम्यक द्यःयात मदय्कं मगाःगु मरि, ग्वारामरि (लारिलौरा), वंगलसिह मरि, अष्टमंगलमरि, सुमरि (सुवर्ण मरि) छुयेगु यानाः वया च्वंगदु । 
विशेषता ः थमिगु विशेषता धैगु हे सम्यक वलय् मरि छुयेगु खः । नेपाःया गौरव कथं धस्वानाच्वंगु सम्यक (सहभोजन) नं छता खः ।घ्यः चाकु संल्हु कुन्हु सम्यक न्याइवयले थनया भुइख्यलय थासं थाय्या सम्यय द्यःपिं, स्वयम्भू भगवान, नमुरा भगवान, लोकेश्वरपिं, करुणामय्पिं, मनकामना तकं विज्याके माः । अले देशया जुजुयात तकं थ्व भोजनय दुथ्याकेमाःगु हुनिं सम्यक या मू तःच्वकं दु । थ्व ज्या याकचां जक यानाः क्वचाइगु मखु । थुकी थी थी  खलः पुचः (रकमी) त जाना थुगु ज्या सम्पन्न याई । उकी मध्येय् सम्यकयात माःमागु मरि माक्व छुयेगु भाला कयाः वया च्वंपिं वलाछि त्वाःया सेलालिकत खः सम्यक न्याःगु सालय् निमन्त्रणा पूजा वलय् निसेहे सेलालिकतय्त ग्वसाः खलः तय्सं व्वति कायेकेगु याइसा सम्यक वलय् सम्यय द्यःपिं नापं जुजुयात तकं थमिसं मरि लःल्हायेगु ज्या याई । सम्यक द्यः क्वयाय्धुंका कन्हय् कुन्हु स्वयम्भू भगवान लित यंके वलय्न किलागलय् तया तइगु इलय मरिवाः वीगु ज्या यायेमाः अथ्यहे स्वयम्भू भगवान स्वयम्भू त्वाथलं थहा विज्याकिवलय् तक्कं मरि १०÷१० पा वीमाःगु चलन याना तल । थुकथं सेलालिकत सम्यकया इलय् सुरुनिसें अन्त तकं ज्याय् च्वनाः सेवा याना वयाच्वंपि खः।  
(४) शैक्षिक स्थिति  थुकियात लित“साय् (   ) न्ह्यब्वयातयागु दु ।
५) आर्थिक स्थिति
नेपाः दे यागु आर्थिक स्थिति ई प्रदायत मध्यय वर्गे ला वः । न्हापां निसें याना वया च्वंगु थुमिगु लजगा धैगु व्यापार, घरेलु उद्योग व प्राविधिक ज्या जुगुलीं थुमिके दुगु मेहनतीपन, सिप व ज्ञानं याना थः थगु जीवनया आधारभूत आवश्यकता पुरा याना नं नखः चखः गुथि आदि व धार्मिक कार्य याना वया च्वने फुगुली न्हापाला थुपिं आर्थिक दृष्टिकोणं सबल जुया च्वंगु खनेदु । उदाय्त अपो सिक्के न्हापानिसें थः पिनिगुहृ बु“ (जग्गा) नं दुगुली दय् दसं“ वइगु बाली (अन्न व मेगु वस्तु त) नै थुमिगु छगु प्रमुख आय स्रोत खः । अथेहे विभिन्न गुथि पाखे नं दय“् दसं बाली वइगु मेगु छगु आम्दानीया स्रोत खः । उगुहे स्रोत कथं थमिगु छे“ अन्नया भकारी नं दु । अथेहे तिब्बत देःया ल्हासा कुटी केरुड्ड आदी थाय् वना व्यापार याईपिं जूगुली उगु इलय् नेपाःमि मध्ये उदाय् त यक्को जुगुुलिं थुमित ल्हासा साहुया नामं उगु बखते, आर्थिक रुपं सम्पन्न धका गने जुया वया च्वंगु खः ।
ई बिनावं लिसें थौ कन्हे जात वा थर कथंया जातिय लजगाः ज्वना च्वंगु खनेमन्त । तुलाधर थरया आपालं मनुतयसं आनं व्यापार पाखेहे ल्हाः तया च्वंगु खनेदनी । मेगु थर या पिन्त धाःसा थगु परम्मपरागत पेशा तोते धुंकल धासां पाई मखु । आधुनिक शिक्षा कया गुलिनं उदाय्त सरकारी उच्च ओहोदा शिक्षक, प्राध्यापक, बैज्ञानिक, इन्जिनियर, डाक्टर, चार्टट एकाउन्टेन्ड, व्यवस्थापक तकं जुया च्वंगु नं दु । तर सरकारी सेवाया प्रशासकिय क्षेत्रय् व नेपाल प्रहरी पाखे थुमिगु संख्या दहे मदु धाःसा ज्यू । अथेहे उदाय्त शिक्षित व सुसंस्कृत जुया नं थ्वया अनुुपातय् देयया राष्ट्रिय स्तरया राजनिति नं थुपिं लिउने लाना च्वंगु दु ।  देः यागु सुरक्षा निकाय, राष्ट्रिय सेना व नेपाल प्रहरी पाखे ला दहेमदु धासां ज्यू ।
थौं कन्हेया आर्थिक अवस्था कथं उदाय् समुदाय दुने ततः धंगु उद्योग, व्यापार, व वैदेशिक व्यापार याना वया च्वंपिं नं दु । गुलि सिनं माःसुती लासा (गलैचा), दौसला गाः थायेगु , फर्निचर कारखाना तयेगु व अथेहे चिचीधंगु उद्योगत चले याना वया च्वंगु नं दु । आपाः उदाय्त थौकन्हे बनेज्या कथं पसः तया च्वंपिं हे अपो खनेदु ।
राजनैतिक व प्रशासनिक क्षेत्रे उदाय् तयगु पहु“च कम जूगुली सरकारी तवरं थुमिगु लजगाः या संरक्षण व सम्वद्र्धन व्यवस्था मजुगुव कारणं पिनेयापिं व्यापारी उद्यमी त नापं प्रतिस्पर्धाय् वने मागुलीं उदाय् तय्त न्हापा सोया थाकुया च्वंगु दु । फलस्वरुप थुपिं मध्ये तःतः धंगु व्यवसाय् ज्वना च्वंपिं नं धरासायी जुया च्वंगु दु । अथे हे तिब्बते वना व्यापार यायगु ज्या नं सन् ५० या दशकं निसें मदयावंगुली उदाय्तयत छगु आर्थिक मारे लागु दु । थौं कन्हे उदाय् दथुई नं धनी व गरीबया गाः बधय् जुजुं वंगु  खनेदु । अथेसां नेपाः या मेमेपिं जातिया समुदायया न्ह्योने उदाय तयगु अवस्था आनं कोय् मवनीं धासां पाईमखु ।
६) सामाजिक ब्यवस्था
क) जन्म संस्कार 
उदाय्तय् मेमेपिं नेवाःवर्र्गयापिनिथें हे बुसांनिसे सीबलेतकया यायेमागु थःगु हे पहःया संस्कार दु । मचा प्वाथय् दुसांनिसे बुया ब्वलने धुंका बुराबुरि जुया नं सीधुंकाः तकं यायेमागु रितिथितिया संस्कारत दु । गुगु थथे खः ।
१) सिसापालु क्यंके छ्वयेगु २) मचाबू ब्यंकेगु (न्हयेन्हू वा गुन्हू) ३) मचाबू स्वःवनेगु ४) मचाबू लहीके छ्वयेगु ५) मचा जंकू (जाः नकेगु) ६) निद“ बुदिं ,प्यद“,  खुद“ , च्याद“ , झिद“  व झिन्निद“ बुदिं तक यायेगु चलन दु । थ्वया दुने मिसामचा जूसा ईहि यायेगु व बाह तयेगु मिजंमचा जूसा कयेता पूजा (ब्रतवन्ध) यायेगु ज्या सम्पन्न याई । ७) भम्चा स्वकाः इहिपाः सम्पन्न यायेगु — थुकी दुने भम्चा क्वःछीके छ्वय्गु (ग्वये बीगु ) भम्चा का वनेगु, भम्चा लसकुस यायेगु, ह्वंकेगु, सभुजं (सहभोजन) नकेगु ,ग्वय् साय्केगु, वंजला वनेगु, ख्वाः स्वः वनेगु जिलाजं दुचाय्केगु ,सम्धि स्वायेगु ८) ज्याः जंको (७७ द“ ७ घडी व ७ पला) थ्वयां लिपा ८२ द“ (निक्वःगु) वया“ लिपा ८८ द“ ८ घडी ८पलासः स्वःक्वःगु जंको क्वचाय्केगु चलन दु । 
ख) मृत्यु संस्कार
 उदाय्तय् मृत्यु संस्कारया ज्या तसकंथाकु सुं मनू सीतकि सिथं यंकेगु । सनां वनेगु । प्यनु विचा वनेगु । न्हय्नु खुन्हु न्हय्नुमा तयेगु पाखा जाः खायेगु  । झिन्हु ब्यंकेगु —  दूः व्यंकः वनेगु । झिंनिन्हुं घःसु यायेगु । झिंस्वन्हुं निम्वः यायेगु — (जोग्य् यायेगु व क्य“ लः कया म्ह सुद्ध यायेगुंं  , ला फुके यायेगु । अनं लिपा लत्या यायेगु, खुला, दकिला, निद“या तिथि हनेमाः । थुकिया दुने पाहां ब्वनेगु (ब्या वः पिन्त ब्वनेगु ) चलन दु ।  थ्वयां लिपा नं दच्छि छक्व मदुम्हेसिया नामं प्य“ (पिण्ड) थयेगु वा सीम्हेसिया नाम्हं निसला (सिदा दान) विइगु यायेमाः । दछितक लय लय पतिकं लय प्यं थयेमाः ।
मृत्यु संस्कार कथं मनू सीवलय् यायेमागु ज्या ः— स“ुनं उदाय् मदयेवं न्हापां वयात बं थिलाः बय“ सु निपूचा लाया उकिया द्यने सालुगु कापः छबः लाया तइ । सीगुथि दु पिनि वा सनांगू दुपिनि पाःलाःयात गुथियार सीगुया खबर कंके छ्वइ । पालानं सकलें गुथियार पिंत खबर छ्वइ गुथियार पिं सकलें मदुम्हेसिया छें वा यथास्थाने मुनेगु याइ अमिसं सी थनेत मामाःगु ज्वलं (सी ज्वलं व कूताःदयेकेत माःगु) कायेके छ्वइ । सी ज्वलं धालकी उकी ताय्, अबीर, म्हसिन्ह, हथं, कौ, मुलु, सुका, कचिका, धुं धुपाये, अंगुर, नस्वाः श्रीखण्ड, ईःका, पःका, कपू, च्वाम्वः, बालाची व फिपू खः (थुकिया अतिरिक्त सी थनेगु ज्वलंखय खाइसि, तिप्वाये“, सःखि खिपः, नालु खिप, कूताः दयेकेत पं, ह्यागु, तुलकापः तुयूगु दुखापिखां फायेकेगु कापः, जाकि, बजि हये“ ख्ययें, ङा, धौ, भाजंसौ, भ्यगः तक“ माः । थपिं ज्वलंत दय्वं गुथियार पिसं कूताः दयेका छत्र व खुगः खाइसि समेतया च्वाःम्वः दुगु ध्वजा कूताया प्य“गु कुने व हाक पाखेया दथुइसं  सखि खिपतं चिना स्वाइ । मदुम्हेसित सद्गति (क्रृया कर्म) याइम्हे स्यां सौब“ थिया दुखा पिखां सुयेगु (न्हय्ति ल्हानातःगु कचिकाया)  सुकां सुइगु ज्या याइ । थनं लिपा पिचा वायेगु, पिख्वयेकेगु ,पाखाकुं थनेगु अले सीम्ह ल्होना कूताःलय् तया सीथनेगु याइ । अनंलि सी बाजं थानाः सीथं यंकेगु याइ । सनां वनेगु । दिपय् थ्यंका सिंपय् द्योने दिकेगु । म्हः क्वबूपीं प्यम्हेस्यां लः त्वंकेगु । मिजंपिं जहान परिवार पिसं ची धिकः कथं निसें लः त्वंकेगु ।अन्तय् मि तइ म्हेस्यां फिया पिण्ड थयेकेगु अनं लिपा मितयेगु । वौयात तःधीकःम्ह व मा“ यात चीःधीकःम्ह काय्नं मितय्गु चलन दु । सी मुकेगु । खरानी चुइेकेगु । छें खबर बीगु । छे.या जः पिं खुसीं छें लिहां वइगु इलय् मू लुखां पिने बलिं पिया जक छें दुहां वनी । 
७) सांस्कृतिक विशेषताः 
क) धार्मिक संस्कृति ः
संस्कृतिया शाब्दिक अर्थ परिस्कृत वा समाजय् भिंकेत वा वांलाकेत छ्यला वया च्वंगु ज्या ख“त ख । रितिथिति ,पह चह व छुं नियमतनं थुकी दुने लाः । संस्कृतियात निर्माण संवन्धि व परम्परागत छुं रितिथिति कथं निब्वय् थले ज्यू — निर्माण संस्कृति धायेवलय् न्हापांनिसें दया वयाच्वंगु, छे“, चुक, फलचा, सतः, देगः, गाःहिति आदि जुल । परम्परागत रितिथिति वानि व्यवहार धायवलय् झीसं दच्छि न्यंकं याना वया च्वनागु मचा बुसांनिसेंया सीबलय तक व वधुंकाः तकं यायेमाःगु कृयाकर्मत व कर्मकाण्ड अथेहे नखः चखः पर्व पूजा आदि जुल । उदाय् संस्कृति धायेवलय् नं थन स्वनिगः दुनेया मेमेपिं नेवा वर्गया दुने दुगु सस्कृति हे उदाय् तय्गु नं संस्कृति खः । अथेसां थन धर्म व जातीय कथं छुंछुं ख“य जक हिन्दु व वौद्ध परंपराय् छुं ज्या ख“ पाना च्वंगु खने दु । गथे कि हिन्दु धर्मावलमवी पिसं व्रम्हू पुरोहित याना कर्मकाण्ड हनीसा उदाय् तय्सं वौद्धधर्मयात वज्रयान धर्मकथं वज्रचार्य गुरु पुरोहित याना हनावया च्वंगु दु । जन्म संस्कार व म्ृात्यू संस्कार दुन नं छुंछुं जक हे पाःगु खनेदुसा हिन्दु धर्मावलम्वीतय्सं नं झिंस्वन्हुया (लत्याया कर्म) छता गुभाजु ,वज्राचार्यपिनि पाखें याकाः वया च्वंगु खनेदु । उदाय्तय्गु पूजाय् विस्कं हे खनेदयाच्वंगु छता “परिचक्र पूजा” खः । 
परिचक्र पूजाः थ्व प्ूाजाय् सकलें स्वःजातिया थःजःपिं जक च्वना न्हिकं वा देखा (परिचक्र) कायेधुंकूपिं पूजाय् च्वनाः परिचक्र न्ह्याकी ।थुकी बज्राचार्य पुरोहित पिंसं गोप्यकथं पूजा दयेकेगु याई । थ्व पूजाय् पात्र खोलायानापं खें, ला, न्या, अयेलाः, थ्वं, सकतां माः । पूजा क्वचायेकाः थाकुलिं निसें छगःहे पात्रं प्रशाद कायेगु याई । थ्व पूजायात वज्राचार्य पिंसं थःपिं, शाक्यपिं व मात्र उदाय्वर्गयात जक दुथ्याकातःगु खने दु । 
सत्तु पूजा ः (सप्त विधान पूजा) उदाय् वर्गपिंसं याना वयाचवंगु थीथी पूजात मध्येये सत्तुपूजा छगू नं खः थ्व पूजा बौद्ध देवतापिं करुणमय, लोकेश्वर, तारा वा चैत्य (चीभाः) यात न्ह्यलुइकाः याइगु पूजा खः ।
थ्व पूजा याइबलय् चपा चुंया त्वर्मा १०८ ग्वः दयेका द्यःया न्ह्योने ब्वयेगु याइ । उलिहे तिंचाय्नं लः जायेका उकी सुखूगु कुसुम स्वाँ भचा भचा तयेगु याइ । गुलुपाःतय् जाकिं थनाः उकी द्यःने धुं च्याकाः तीगु याइ नापं उकी दछीना व दाफ्व स्वाँ न्र तयेमाः । अले द्यःया छचाःलि देवा च्याकेगु नं चलन दु । थ्व पूजाय् बज्राचार्य गुरुपिंसं पूजा याकूम जजमानयात थाकुली यानाः अष्टमंगल (श्रीवच्छ, पुण्डरीक, ध्वज, कलश चामर, मत्स्य युग्म, छत्र व शंर्ख) तया सप्तविधान पूजा यानाः यज्ञ होमनं यायेगु याइ । पूजाया विधि क्वचायेका स्वस्ती अष्टमंगलयात सकसितं भागीयाःका थ्व पूजया समापन याई । थ्व पूजायात शुद्ध बौद्ध संस्कृति दुगु पूजा धायेमाः छाय् धाःसा थ्व पूजाय् मध्यमांसयात छ्यलिमखु । उकीया थासय् पञ्चामृत घ्य, कस्ति, सादुरु, कुश, हाम्व, सिसाबुसा अन्न आदि जक छ्यलि । अले थुकिया प्रसाद ग्रहण यायेबलेनं स्वारी, मार्पा, बजि, बूवः, तरकारी, अचार आदिजक तयेगु याइ । अले थ्व पूजा धुंकाः सिन्हः तीबलय् पसुका (हया“उ, वाउ“, म्हासु, वंचु व तुयुगु कोखाका ) नापं कोखाय् माःगु चलन दु नापं मोहनी सिन्हः नं तीयेमाः ।
धार्मिक संस्कृतिया ख“य् उदाय्तयसं शाक्य, वज्राचार्य व ज्यापु जातिपिं नापं जानाः सम्यक थेंजाःगु देशया जुजु समेतं दुथ्याका हने माःगु परंपरागत पूजाय् नं ग्वहालियाना वया च्वंगु दु । अथेहे पञ्चदान (पञ्जरां) धका दान वीगु परंपरा नं न्ह्याका वया च्वंगुदु । अले करुनामय्या पूजा (सत्वः पूजा) यायेगु, तारापूजा (ताराधर्म) यायेगु, अष्टमिब्रत दनेगु, बसुन्धरा देवीया (गातिलाः) तिलाव्रत दनेगु । गुंलां गुंलाधर्म हनेगु । येंयाःवलय् हाथुद्यः ब्वयेगु । समय द्यः ब्वयेगु, बाहाःपूजा न्यायेकेगु, चीभाःबुसाधं (पूजा) आदि उदाय्तय्गु संस्कृति दुनेया ज्याखंत खः । 
द्यः देवीपिं हनेगुः
उदाय्तय्गु मू विशेषता धैगु बुद्ध धर्मयात अबलम्वन यानाः बुद्ध या शिक्षायात शिरोपर यानाः ज्याख“ यानाः च्वनेगु खः । अथेजूसां न्हापांनिसें यानाः वया च्वंगु कूलधर्म यातनं उदाय् तय्सं हनावया च्वंगु हे दनी । भिंगु ज्या याये न्ह्यः इनाय् द्यः (गणेद्यः) या पूजा याः वनेगु । महांकाःद्यः पालाः द्यः पुज्यायेगु । अथेहे उदायतय्गु थःथः कवःया आगंद्यःतनं दयाच्वनी । थःपिनी द्यःयात थमिसं पर्व (पूजा, जन्मन्हि, मोहनी आदि दिंवलय् पूजा यायेगु याई । थजाःगु पूजा थःजःपिं बोहक मेपिन्त क्यनेगु याई मखु उदाय्तय्गु आगंद्यः विशेष यानाः खड्गजोगिनी, बज्रजोगिनी, हेबज्र—नैरात्मा, बज्रसत्व, कालचक्र, चक्रसंभर, पदमसंभव, हयंगृब आदि द्यःत जुया च्वनी । गुम्हेस्या“ थजाःपिं द्यःपिन्त साधनायानाः खड्ग छपू, जक, गुम्हे स्या“ मतू छगू, अले गुम्हे स्या“ द्यःयात किसली तयाः सालाः वा थापिं छगः जक पूज्यानानंं वया च्वंपि नं दु । उदाय् तयेगु मेगु विशेषता धैगु थीथी नखः चखः हनेगु नं खः । थमिसं दछियंकं वइगु नखः चखः पर्व आदि हना वया च्वंगु दनि ।
गुथि हनेगुः गुथि हनेगु उदाय्तय्गु मेगु विशेषता धैगु गुथि हनेगु नं खः । थमि सीगू, सनांगू विचाःगु धकाः मृत्यु(संस्कार नापं स्वापूदुगुं गुथित दइसा अथेहेमेमेगु पञ्चमी सेवा, ञंला सेवा, गंूला धर्म, गातिलाः पञ्चदान आदि बुद्ध धर्म नापं स्वानाच्वंगु सेवा धर्म नं याना वया च्वंगु दु । हानं थःपिनिगु कुलायणी कथं यायेमाःगु 
थी थी छे“ या गुथीत वा प्यों (पिण्ड) थयाः यायेमाःगु गुथित नं याना वया च्वंगु दु । थौकन्हय् थजाः गु गुथित आयेस्तामदयाः वा वालि मदयाः धमाधम दिनावनाच्वंगु दु । अथेसां थौंकन्हेया ई याःत ल्वःकथं कसाः तःधं गुथि, असं देगु ख्यः गुथि, न्यत तुलाधर समिति, ताम्रकार समाज थें जाःगु संस्थागत गुथि त उदाय समुदाय दुने स्थापना जुजुं वना च्वंगु दु ।
ख) नसाः त्वंसाः 
उदाय्त थीथी नखः चखः जात्रा पर्व आदि हना वया च्वंपिं खः । थमी नेवाः पहःया नसा त्वंसा तः दु । थमिसं छताहे चीजयात नं थीथी कथं ज्वरय्याना नया वया च्वंगु दु । गथे कि ला छता यात जक हे ः— छ्वय्ला , कचिला ,दाय्काला , पुकाला, चु“ला, लाग्वःलापी, दुगुला, ह“येला, छ्याला, बुल्ला, हिंला ,पंला, तःखा, ग्वर्मा, सन्याखुना आदि । बूबः— गुन्हपुन्हिया गुता बूबः क्वातीः (सिम्पु, चाना, कय्गू, माय्, मू, मुस्या, भुति, क्वलः मस्या“) । माय् वः, मू“ वः, कसू वः । अन्नया मरि (छ्वचुंमरि, जाकिमरि, ल्वंचामरि, योमरि, चतांमरि, दुसिमरि, कःनिमरि,) । चल्लाः—मेंय्ला यात चिची कूक ताना पालु तया दयेका विषेष यानाः ”परितक्र पूजाय्“ छ्यलीगु । मरि ः— लाखामरि, जो पस्ताः, पचिंता मरि, न्यामरि, ब्या“मरि, गुलःमरि, ग्वारामरि, सुमरि, वंगल सिंहमरि, यःमरि, व चतांमरि ।  
उदाय् भोजय् १) छसराय्ः– वाउ“चा, बूबः, अचार, फसि, दाय्कालाः, २) निसराय्ः– बूबः, तरकारि, अचार, (ला) हयेंला व नयेगु मरि छता, ३) स्वसराय्ः– लैसू, छ्वं क्वा  वा छ्याला क्वाः अले पाउ“, पुकाला, ४) अनंलिपा प्यसराय् धौ, सिसाबुसा, अय्ला लुयेगु व मरि थयेकेगु चलन दु । 
ग) नख चखः हनेगु ः— 
उदाय्तय्सं दच्छिन्यंकं हनावयाच्वंगु नखचखत मध्येय् मोहनी, स्वन्ती, यःमरि पुन्हि, ध्योचाकु संल्हु, पाहां चह्े, गठांमुग, गुंपुन्हि, येंयापुन्हि व सिथि नखः । अथेहे चिची धंगु नखः—  दिशि पूज्ँँ, भिंएकादशी , खाइसंल्हु, व चथाः खः । 
पर्व हनेगुलिइ ः— मा“या ख्वाः स्वयेगु, अबुया ख्वाः स्वयेगु, श्री पञ्चमी, अक्षय तृतिया, गु“ला धर्म (पारु), गातिला धर्म, बालाचहै, ।
पुन्हि हनेगुली ः— गुरु पुन्हि, स्वा“याः पुन्हि, ज्याःपुन्हि, सि पुन्हि, चकं पुन्हि, सिघः पुन्हि, सकिमिला पुन्हि, यःमरि पुन्हि ।
अष्टमी हनेगुली ः—मुखः अष्टमी, भलभलँ अष्टमी, जनबाहाद्यः सालीगु अष्टमी, पञ्चदान व वैद्यः सोवनेगु आदि ।
संल्हू हनेगु ः— घ्यचाकु संल्हू (माघ १ गते), खाइ संल्हू (बैशाख १ गते) । 
संस्कृति हनेगु ः— उदाय् संस्कृति दुने मेमेपिं नेवाः वर्गया पिनिथें उदाय् वर्गपिनि नं थःगुहे सांस्कृतिक तजिलजि दु । नयेगु, त्वनेगु, पुनेगु, नखःचखः हनेगु आदिनं थःगुहे पहःचहःत दु । थुमि थःगुहे पहःया छेंया सरसज्जा व नयेत्वने यायेगु मनूतय्त हनावना तयेगु ख“ग्वःतनं दु । थुमि नखःचखः हनेगु, गुथित हनेगु , दाजुकिजापिं मुनाः नखःचखः धुंकाः म्हयाय्मचा भिनामचात सःता नखःत्या ब्वनेगु, अथेहे थमिसं थःगु म्हः शुद्ध याना म्हःपूजा यायेगु, कुमारी पुजा, कुमार पूजा  यायेगु, वयोवृद्ध पिन्त सम्मान यायेकथं थाकुलिं लुइगु, जंको यायेगु (भिमरथारोहण), थाकुलिं नकिं हनेगु आदि नं प्रचलन दु ।
थमिगु मेगु प्रचलन धैगु बुद्धधर्मयात हनेगु दानधर्म यायेगु, सामाजिक सेवाय् ब्वतिकायेगु तुं, हिति, फलेचा, सतः,दबू, बिहार, देग, चीभाः आदि दयेकेगु व स्य“ल्हं यायेगु खः । थमी हनेमाःपिन्त हनावनातयेगु ख“य्,झास“, दिस“, बिज्याहुं धायेगु थें जाःगु सम्मानया भाय् छ्यला वयाच्वंगुदुसा नये त्वनेगु ख“यात वोध यायेगुख“य्नं सुथय् कूला, जाःजूसा ज्यःनां (देगू) न्हिनय् तुच्चा (बजि), बहनी बेलि धकाः धायेगु कथं सभ्यतांजाःगु  भाय्नं थमिसं छ्यलावयाच्वंगु दु । अले द्यः देवीपिनिगु पूजायानाः समय् बजी (स्यावजि, मुस्या पालु, छवय्ला, अय्लाः, थ्वं ) आदि प्रसाद नयेगुनं थमिगु प्रचलन दुने लाः वः ।
घ) उदाय्तय्सं छ्यलाच्वंगु तिसाः–
उदाय्तय्सं थत बांलाकेत तिसा वसः तीगु याइ । उकिसं थीथी ज्याख“य् व पर्वय् थीथी हे तिसांवस तीगु चलन दु गुगु थथे खः ।
१. मचाबू ब्यंके कुन्हु ः लुूवहःलं म्हय् थीकेगु कथं नःलीम्ह मचायात थुकुन्हु भौया थःछे“ खलः पाखें लुअंगू वहः अंगू न्ह्याकी ।
२. लहीका च्वंबलय् ः मचाया अबुपिंथँसं बाज्या अजि वयाः पियूचां न्ह्याक वई । 
३. मचा जंक्व ः  म्ह्याय् मचा जूसा न्याला वा न्ह्यय्ला व काय्मचा जूसा खुला वा च्यालां जंक्व याई । थुबलय् मचाया न्हाय्पं प्वाः खंकाः मार्चाः सुइकी । तुतिइ वहया कल्ली न्ह्याकी । ल्हातिई पंचरत्नया चुरा वा रक्षामाः (जंक्वतिसा) तिइकी । 
४. इहि ः छ्यनय् न्यापुसिखः, सिरबन्दी, यार्लिड्ड, तीखःमाः, सुताः क्वखायेकी । ल्हाती बाजु, चुरी, ल्हापतिंनय् अंगू न्ह्याकी । तुती कल्लि वा कल्ली न्ह्याकी । न्हाय्पनय् मार्चा वा झुम्कां सुइकी । 
५. बा¥हाः पिकायेगु ः छ्यनय् न्यापुसिखः, सिरबन्दी, न्हाय्पनय् मोतिचा वा यार्लिड्ड गःपतय् तायो, सिखः । तुतीइकल्लि, ल्हाती लुचुरी, पतिंइले अंगू न्ह्याकी ।
६. इहिपाः ः छ्यनय् ल“ूस्वा, सिरबन्दी न्यापुसिखः, सतफलि । न्हाय्पनय् — यार्लिड्ड, तुकीफ्वः, हिरायाटप, मोतीचाः । ल्हाती कल्या, लुंचुरी, सिंख्वाः, चुरी भिंपुमाः, हेराअंगू, प्याख“अंगू, हिनाअंगू गःपतय् सिखःमाः, चन्द्रहार,तिखमाः भिंपूमाः तायः वा असर्फी माः । कपालय् लु“या सिन्हः तिकी, तुतिइ तुति अंगू  गुलिस्यां भौमचायात ःल्हाती कल्यां न्ह्याकः वनेमाःपिं नं दु । 
७. जंक्व ः न्हाय्पनय् पुनायचाः सुइकी नापं मिसापिन्त पलः तुकींनं सुइकी ।
८. रोगंमुक्त यायेत ः मिजंमचायात जूसा भिंपू,यू आदि तयाः न्हाय्पनय् च्वय्या ब्वय् मुन्द्रि सुइकेगु याई । नंया कल्ली, नंया अंगू नं न्ह्याकी । (गठामुगः बले) 
ङ) उदाय् वसः—
उदाय् वसः धैगु नेवाः वसः हे खः । अथेसां थन पुलांगु वसःयात न्हयः ब्वय् ः— प्वाकलं । भ्वतःलं, मिसा लं, मिस्तय्सं पुनिगु पुतु लं ,थारु लं, भान्तां लं (पुलिं क्वय् थ्यंक वःगु लं) । लं सुरुवा (इजार घर दुगु सुरुवा व पुतुं चिना फिइगु लं) । कमीज, टा“ख व म्हिचा दुगु लं, थ्वाकः पर्सि (स्वीनिकु दुगु, यक्व गुजीकया सिनीगु पतासि) । पर्दावाल लं (ल्हासा नेवाःतय्सं छय्लिगु लं) । स“य् कय्ता (ल्हासा नेवाः तय्संछय्लिगु छगु कथंया भुलाय् धोती) ।
तकुवा तपुली (तकय्याना तःगु दुवसा दुगु तपुली), सक्कली धाका (धाका कापःयागु तपुली), खित्याः तपुली (ल्हासा नेवाः तय्सं छय्लिगु तपुली) ।स“य् तपुलीः— चाकलाना फ्याच्च च्वंगु हाकुगु तपुली । 
भुलाय् गाः (पुलांपिंसं न्यइगु छगु कथंया तःपुगु गा), दोसल्ला (भोजय् न्यइगु तःजीगु गाः),। मिसागाः (चीब्यागु गाः), दोलाइं (चिकुलां न्य्इगु कपाय् तया तकय् याना तःगु चरेस कापःया खोल दुगु गाः),। धाका गाः (धाका समेत स्वबः दुगु द्यने मलमल कापःया खोल दुगु गाः)  ।
घ) विभिन्न भ्वजय ब्वयेगु घासाता ः–
क) न्याता घासा ः १) मुस्या २) पालुघासा ३) वः ४) धौंघासा ५) वाउ“चा
ख) च्याता घासा ः १) मुस्या २) पालुघासा  ३) वः ४) धौंघासा ५) वाउ“चा ६) कसु काला  ७) मायविलिसिया ८) खय्पि
ग) झिं निता घासा ः १) मुस्या २) पालुघासा ३) वः ४) धौंघासा ५) वाउ“चा ६) कसुकाला ७) मायबिलिसिया 
८) म्वाबिलिसिया  ९) हाकुघासा १०) चाकुगुलि ११) पःमाय्÷भुति १२) खय्पि
घ) थाय् ब्वया घासाता ः १) वाउ“चा २) कसुकाला ३) मायबिलिसिया ४) म्वाःबिलिसिया ५) हाकुघासा ६) पालुघासा ७) मुस्या ८)  वः ९) धौघासा १०) चाकुगुलि ११) पःमाय÷भुति १२) अंवः १३) खय्पि १४) बयलि १५)आम्ली १६) मल्ता १७) पंगुलि १८) ह्रिला÷पंला १९) लागो २०) लापीचा २१) झुकु २२) स्ये“ २३) ग्वः २४) ग्वाः २५) कःनिग्वारा २६) लत्याग्वारा २७) खत्याग्वारा २८) हामो ग्वारा २९) सुमरि (घ्योचीनीवाला) ३०) पंचपकवान ( मेछ्योयामरि, सतवत थुइका, स्वकंूलामरि, प्याकुलामरि, ऐथामरि) ३१) पतिंता मरि ३२) ग्वाः ३३) मसलापो ३४) खें ३५) न्या ३६) थ्वं ३७) ह्याउ“थ्वं ३८) अयेला ३९) देला छ्याला  
ङ) कउलाथ्व (कूलाथ्व) ः १) पालुघासा २) मुस्या ३) वः ४) धौघासा ५) कसुकाला ६) बजीया द्योने देला तयेगु (खाःगो, तातु, स्य“े)
च) छ्वय्लाभूया घासाता ः १) पालुघासा २) मुस्या ३) वः ४) धौघासा ५) कसुकाला ६) बजिया द्योने छ्वयला छपुच ।
च) पिण्डदान (क्वल्लाय् तयेगु घासाता) ः १) जाकि कूछि २) म्वाक्य्े“ (तुयुमुस्या) ३) लुक्य“ (चोकि व स्वकं) ४) फसिक्य“े ५) वाउ“चा ६) पाउ“क्ये“ ७) वः (तुसिपु बा“लुगुः) ८) पालुघासा ९) कसुक्ये“ १०) हाकुघासा (चिम्हुकं) ११) देला (बुल्ला) १२) माय्क्ये“
६) चल्ला  ७) च्वकिजा ८) पालुघासा
छ)  कुमारी ब्वया घासाता ः– ज्योनां लप्ते स्वपाः÷न्यापाः (लावा,छा, प्याजबास तकं मज्यू) 
१) बजि कुछि २) मुस्या ३) पालु ४) धौघासा ५) पालुघासा ६) लागो ७) लापी ८) पंगुली ९) वः १०) ख्यें ११) न्या १२) ह्याउ“गु पुरि १३) स्य“े १४) तातु १५) खागो १६) छ्वयला १७) मसला पो १८) ग्वाः १९) थ्वं २०) ह्याउ“ थ्वं २१) अयेला
जानये धुंकाः चीपाःगु छपाः लप्तेय् तयाः चिपं थीगु ।  थथे थ्व घासाता ब्वयाः यायेगु ज्या उदाय्, बरे व 
बज्राचार्यपिनि नं ज्वः लाना च्वंगु खनेदु । 
८) नेवाः समुदायया दुने उदाय्वर्गया भूमिका ः—
क) थीथी क्षेत्रय् सेवा याना वंपिं उदाय् व्यक्तित्वपिं
देश विकासया ख“य् वा देशया राजनैतिक क्षेत्रय्नं थीथी नेवातय्सं योगदान याना वंगु खनेदु । उकी उदाय्वर्गया योगदान नं दुथ्याना च्वंगु दु । राणा शासनया इलय् नेपाल भाषा साहित्य शिक्षा धर्मय् जागरण हयेत योगदान याना वंपिं मान दास तुलाधर, ‘भाषाजवाः’ सिद्धिरत्न कसाः, योगवीर सिह कसाः, ‘कविकेशरी’ चित्तधर ह्दय, धर्मरत्न यमि, दशरत्न तुलाधर (धर्मालोक भन्ते), धर्ममान तुलाधर (धम्मा साहु)पिनिगु नां न्ह्यथने बहजू । अथेहे शिक्षाय् न्हू जागरण हयेगु ज्याय् ‘भाषानिभाः’ प्रेमबहादुर कसाः  जुया नां न्ह्यथने बहजू । धर्म शिक्षा व भाषाय् न्हू जागरण हयेत स्वइपिन्त बांमलागु मिखां स्वइगु इलय् वयकःपिसं थःगु जिवं दुःख सिया न्हूगु पुस्तायात बांलाक मिखां खंकेगु ज्या याना वंगु दु । अथेहे उदाय्तय दुने कुलरत्न तुलाधर छम्ह नं न्हापाम्ह छम्ह शैक्षिक योग्यता दुम्ह् सिभिल इन्जिनियर जुया चिफ इन्जिनियर, लोक सेवा आयोगया सदस्य व नेपाल स्नातक तहले इन्जिनियरिड्ड शिक्षा स्थापना यायेगुली अग्र भूमिका म्हितादिसें त्रि. वि.वि.ले डिन तक जुयादिगु खः ।
सामाजिक क्षेत्रय् योगदान याना वंपिनिगु धलखय् ‘समाज सेवी’ दयावीरसिंह कसाःजुया नांनं लु“ आखःलँ छाय्पे बहः जू । वय्कलं परोपकार संस्थाथें जाःगु सामाजिक  संस्था नीस्वनाः झाःगु दु ।अथेहे इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रशुति गृहथें जाःगु स्वास्थ्य संस्था नीस्वनाः झागुदु नापं नेपाःया न्हापांम्ह हि दान (रक्तदान) यानादीम्ह भाजु कथंनं वय्कयाहे नां दु । नेवाःतय्गु दुनेहे देश विदेशय् बनेज्या यानाः उद्योगपति धायेका झाःम्ह उद्योगपति मणिहर्ष ज्योति कसाःया नानं झीसं त्वःफीके मज्यू । अथेहे राजनैतिक क्षेत्रय् पद्म रत्न तुलाधरया योगदान नं म्हो मजू । 
ख) सम्यकय् उदाय् वर्गया भूमिका ः— 
थीथी विद्वानतसें उपासक धायेका वःपिं व सलंसः द“ न्हय्वनिसें बुद्ध धर्मया अनुयायी जुयावःपिं उदाय्त बौद्धतय्. दथुइ अतिकं हनावना तयावःगु धार्मिक ज्या सम्यकथें जाःगु धार्मिक, सामाजिक व सांस्कृतिक पर्व न्यायेकेगु व सम्यकय् थीथी ज्याया भाला कयाः भावभक्तिं ग्वाहाली वा तिबः बियावयाच्वंगु खनेदु । द“य् छकः न्यायेकीगु सम्यकया लिसें दान चित्त उत्पन्न जुयाः लसतां न्यायेकीगु सम्यक ज्याय् उदाय् समुदायनं क्वय् च्वयाकथंया ज्या यानाः महत्वपूर्ण योगदान बियावयाच्वंगु दु ।
१)  न्यःतया तुलाधर पिसं भोजन थ्वीगु व भोजन तयावीगु ।
२) असंया तुलाधरपिसं ज्यःनां लप्ते तिकातःगु लप्ते लायेगु । 
३) बनिया ः — इतुंबहाः व झोछेंया बनियापिसं साखःति लुयेगु । 
४) सेलालिक ः — वलाछि त्वाःया सेलालिकपिसं सुमरि, लारीलौरा, वंगलसिंह मरि छुनाः तये यंकेगु । 
५) कसाः ः—केलत्वाःया कसाःतय्सं झिंनिता प्रकारया घासाता (केंता) तय् यंकेगुयाइ गुगु थथे खः—(क) माय्छाता (ख) कःसू छाता     (ग) म्वाः (तुयुगु मुस्या) (घ) पःमाय् (ङ) चिम्हुकं (च) कलंचा (छ) क्वलः (ज) लंैसू (झ) खारु (ञ) पालु (ट) भूति (ठ) वः ।
६) तवः – मरुया तवःतय्सं सम्यकवले द्यः नाप नापं पये“ताः पुया चाहिली ।
अथेहे थीथी जात्रा व पर्वय्नं उदाय्तय्गु भूमिका दयाच्वंगु दु । गुंला पर्वय् असं, जनबहाः, मरु, थाय्मरु, न्यत, तेबहाः, लगंयापिं उदाय्तय्सं सुथय् धाःबाजं थानाः स्वयम्भुइ वनेगु याना वयाच्वंगु दु । असं चालंबलय् (एकादशी) कुन्हु असंया बाकूननी आगंया तुलाधर कवःया दकलय् क्वकालिम्ह (जंको सिधय्धुंकूम्हः) मचायात थाकुलि यानाः पायाः पिथनेगु चलन दु । असं व केलत्वाःया तुलाधर कसाःत जाना मोहनीया अष्टमी कुन्हु कुम्हः प्याखं क्यनेगु याना वया च्वंगु खः । तर थौं कन्हय् थ्व ज्या दिनाच्वंगु खनेदु । न्यत मदु अजिमाया गं प्याखनेय् नेतया तुलाधर पिसं महाद्यःया भूमिका म्हिता वया च्वंगु खनेदु ।
३) उदाय् समाज
क) उदाय् समाजया विवि ब्यबहारया इतिहास ः
संस्कृति खनेदुगु विकृति विचलनत न्हकेगु निति थी थी कथंया पला छीगु ज्या जूगु दु थ्वहे झ्वलय् थी थी संस्था त स्वनेगु नं जूगु दु । सामाजिक मिब्ययिता हयेत समाजया विधिब्यवहार यात उति ग्यंकेगु व अःपुकेमालधकाः देशया उगूईया राज्य व्यवस्था पाखेनं छुं कुतः जूगु खनेदु । उदाय्तयगु विधिब्यवहार अप्व जुया आर्थिक कमजोर वर्गयात अःपुकेमाल धकाः वि.सं. २००४ सालय् (संसोधन) सनद यानाः पिकाःगु इस्तिहारय् थथे च्वयातःगु दु ।
“दुनियाले ब्यवहार चलाउन नसकी मर्का पीर परेको ब्यहोरा जाहेर भै ब्राम्हण, क्षेत्री, देवभाजु, श्रेष्ठ, जामनः गुभाःजु बा“डहरूको ब्यवहार छोत्याउने खड्ग निशाना भै ब्यवहार छोत्याउने सवाला इस्तिहार जारी भै गएको र उदास जातको पनि ब्यवहार छोत्याउने बारे वि.संं १९९५ सालमा खड्ग निशाना भै इस्तिहार जारी भै सोही बमोजिम किताब समेत छापी बा“डिसके पछि ऐले फेरी ब्यवहार साविक ब्यवहार नरोकी काम चल्ने र पैसा किफायत हुनेहुन्छ । साविक चली आयको घटाउने, छोत्याउने, फुकाउने समेत तजविज गरि तपसिलमा दफा खोलि उदास जातले जाहेर गरेकोमा मागे बमोजिम गर्न पाउने ।” 
थुकिइ १९९५ सालय् नं संसोधन याना विधि ब्यवहार संसोधन यायेधुंकूगुली २००४ सालय् हानं संसोधन जूगु खः । वयालिपा नेंसं. १०६८ (वि.संं २००४) सालपाखें नं पूर्णकाजी ताम्राकार पिंनि पाखें नं ‘उदाय् गुथि’ धका नां छुनाः  गुथिया विधान दयेकुुगु खनेदु । अथेसां उगु निगूलि ज्याख“ समाजय् ताःईतक थातं च्वने मफुत । दथुइतुं दिना वन । सात सालय् राणाशासन खतम जुसेंलि लिपा समाज सेवी दयावीरसिं कसाःया अध्यक्षताय् छक्वः नं २०१० साल पाखें उदाय् तय्गु विधिब्यवहार यात अःपुकेत विधिब्यवहारया नियमत दयेकेगु ज्या जूगु खः । तर थी थी कारणं थ्व ज्याख“नं ताःई तक लागू ज्वी मफुत । दथुइतुं दिना वन । वयां लिपा पंचायत कालय् नं सरकारी तौरंहे समस्त जनतायात अःपुके धकाः थी थी निमयकानूनत दयेकूगु खः । वनं लागु जुइमफुत ।
ख) उदाय् समाजया आवश्यकताः
उदाय समाजय् दया च्वंगु व जुया च्वंगु रितिथितित छगू हे कथं व्यवस्थित याये माःगु जुया वल । उदाय् समुदाय्या दुने थी थी कथंया लजगाः ज्वनाच्वंपिं दुसां विधिव्यवहार रीतिथिति छगू हे धइथें जुयाः थवंथवय् सहलह ब्याका वयाच्वंगु दु । हरेक नेवाः जातिया सामाजिक, सा“स्कृतिक तजिलजि व विधि ब्यवहार दु । उदाय् समाज दुने नं थीथी ब्यवहार हनेमालीगु स्वाभाविक हे जुल । अजाःगु ब्यवहारत तःमि चीमिया हैसियतं अप्वः वा म्हो कथं पानाच्वं । तःमिपिंसं थें चीमिपिंसं व्यवहार हनावने फइमखु । थजाःगु अवस्थाय् चीमिपिंसं अवहेलना फयेमालाच्वनीगु । थजाःगु सामाजिक विडम्बनायात चीकेत व समाजय् विद्यमान विकृति, आडम्बर व भ्वासिपहः म्हो यानाः ब्यबहार सुथांलाकेत उदाय् समाजया आवश्यकता जूगु खः ।
ग) उदाय् समाजया नीस्वना :- 
          उदाय तयगु एकता, संरक्षण, संवर्धन, रितिथिति या सुधार व्याकेत व उदाय समाजया उन्नति  व प्रगति याये निम्ती उदाय समाज धैगु छगु संस्थाया आवश्यक महसुस याना मिखाद्धया भाजु नानी भाई स्थापितया नेतृत्वय् १४ सिलाथ्व १११६ शनिवाः (२० माघ २०५२) “उदाय समाजया तदर्थ समिति” निःस्वन । अले उदाय समाज संस्थागत जूसेंलि न्हापांया ज्याझ्वः कथं “उदाय् समाज विधि व्यवहारया नियम ने.सं. १११९” पिहां वःगु खः । थुगु नियमय् दुने बुसां निसें कय्ता पुजा व बाराहातय्गु तक छब्व, इहिपा निसे लिलाधू वने तक निब्व अले सिसांनिसे बालाउ वनेगु तक स्वब्व याना नियम त न्ज्ूयब्वया तःगु दु । थुकियात ल्युने (१०) झिगूगु ब्वय् न्ह्यब्वया तयागु दु ।
उदाय्तय्सं थी थी इलय् सम्यक न्यायेकूगुया धलः 
सम्पन्न जूगु ई   सम्यक न्यायेकूम्ह ब्यक्ति   थाय्बाय् 
१) ने.सं. ६९० धर्मज्योति कंसाकार व तेजलिपि केल, जनबहाः
२) ने.सं.  ६९६ जिताज तुलाधर असन, कोलपु न्हुल, दुछे“
३) ने.सं. ७७३ धर्मज्योति कंसाकार केलत्वाः (जुजु प्रताप मल्ल)
४) ने.सं ९५१ ज्ञानपति तुलाधर तुंछे“
५) ने.सं ९८२ बसन्त सिं तुलाधर असं जःधुंछे“
६) ने.सं ९८३ चीधं ताम्राकार यटखा बहाः
७) ने.सं. ९९३ शंखसिं तुलाधर असं, जःधुंछे“
८) ने.सं. ९९९ दानवीरसिं तुलाधर असं जःरुंछे“
९) ने.सं. १००२ ज्ञानवीरसिं तुलाधर न्यत
१०) ने.सं. १००८ कृष्ण सुन्दर तुलाधर असं धालसिक्व
११) ने.सं. १०१८ जोगबीर स्थापित न्हु बहाः थाय्मदु
१२) ने.सं. १०२६ कुलवीरसिं तुलाधर काठमाडौं
१३) ने.सं. १०७२ सम्यकरत्न या नामं भक्तविर सिंह तुलाधर न्ह्योखा
४. लिख“ः
नेवाः संस्कृति  नेवाः तजिलजि विश्वय् च्वन्ह्या । थपिं नेपाया थिथि नेवा वर्ग पिन्सं थ थगू पाखें फुफुगु ग्वाहालि यानाच्वगु दु । थजागु धर्मसस्ंकृति  रक्षायायेगु ज्याय् थनया उदाय्त गुबसं लिचिला च्वंगु खनेमदु । थुमि ल्हायेगु भाय. च्वयेगु आखः रंजना लिपि,भुजिं म्वः, लितु म्वः, ग्वल म्वः, प्रचलित लिपि आदि नं दु । ई कथं न्हइय्पुकेत नखःचखः,अथेहे प्राविधिक, ज्यामि, नयेगु, तीगु व पुनेगु फुक्कं ख“य् सु—सम्पन्नपिं खः उदाय्त । 
र्थौंया मूखँधैगु उदाय् वर्गजक मखु इपिंथेहे नेवाः संस्कृति न्ह्याका वयाच्वंपिं गुगु नं  नेवाः जातित तच्वतं द्रुतगतिं हिलावनाच्वंगु खनेदु । न्हूगु समाजं न्हून्हूगु खँ व संस्कृतियात नालाः पुलांगु ज्याख्यलय् दुगु तजिलजित ल्वःमंका वनेगु यायां वयाच्वंगु खनेदु । थथेहे जुयां च्वन धाःसा लिपाःवनाः झीसं थःपिनिगु जातिय संस्कृति मालेत नापं मेपिनिगु सफूती दुने स्ववने मालेफु । उकीं थःपिनिगु जातिय स्वभावयात ल्यंकेत नेवाः जातिपिंसं आःहे बिचाः यानाः स्वये माःगु अवस्था वयेधुंकल । अथे धकाः ज्याख्यलय् मदुगु रितिथितित नं ल्यंकाहे तयेमाः धइगु मदु । झीगु संस्कृति पंगलः वा लपंख्याः जुया दंवयाच्वंगु तमाम कुरिति कुप्रथा, कुसंस्कारयात म्हसीकाः उकियात जाकि, हायेबलय् वा, जाकि च्वकि म्व व चागःयात ल्यया कायेथें यकंस्वकं यानाः ज्याख्यलय् दुगु व ज्याख्यलय् मदुगु छखेलीकाः, ज्याख्यलय् मदुगु जक भछ्यां याना ब“य् वाँछ्वयेगु व ज्या ख्यलय्  दुगुयात जक ल्ययाःकाय् फयेके माल । अथेहे ज्याख्यलय् मदुगु संस्कार त वाँछ्वया नेवाः मात्रयात छधी छप्पँ याये फइगु संस्कार त जक ल्यंका उकियात अझं च्वन्ह्याकेगु याना यंके माल । जातिय संकिर्णतां पिहांवयाः आदर्श समाजयात ल्वःकथं हनायंके माल । थथेहे जातिय गौरव तयेगु खँ तःधं चीधं थ्याःपिं मथ्याःपिं आदि भावनायात फसं पुइकाः थःपिनिगु जाति दुने दुहांवइपिन्त लसकुस यायेमाःगु खनेदु । थुकथं जातिगत भावयात उद्दारवादी जुया न्ह्याकेफत धाःसा जातिय अवधारणायात ताःईतक म्वाकातये फइ ।
अन्तय् झी नेवाः दुनेया थीथी जातियापिं नेवाःतय्त संगठित यायेत थीथी संघसंस्था ज्यापू महागुथि, पुं समाज, द्योला समाज, दी शाक्य फाउण्डेशन, आदि संगठित जुयाः न्ह्यावनाच्वंथें उदाय् समाजनं सकलें संघसंस्थाया हितया नितिं धिसिलाक्क न्ह्याय्फयेमा धकाः कामना याये । 
 
ग्वाहालि सफु व लेखतः
१) कसाःदेवरत्न, “कसाः तयेगु ज्या”, उदाय् समाज  ख्पाः पौ, ये,“ ने. सं. ११२३ः २३
२) कसाः सानुनानी, “जनबहाःद्यः छपुल”ु, कसाः ख्वा पौ, कसाः तधं गुथि, ये“, द“ १ ल्याः १, ने. सं ११२० ।
३) ताम्राकार पूर्ण, “उदाय् समाज व उकिया ल“पु”,उदाय् समाः  ख्पाः पौ , द“ ४, ल्या १३, ये“, ने.सं. ११२३ः २३ ।
४) तुलाधर चितधर “ह्दय”, नेपाल भाषा साहित्यया जातः, नेपाल भाषा परिषद कान्तिपुर न्हापांगू संस्करण,  ने.सं. १०९१ ।
५) तुलाधर लाभरत्न, “उदाय ख“ग्वः या ब्युत्पत्ति – असंया उदाय् थःगु न्हायकनय”, खेलुइताः, ने.सं. ११२१ ।
६) तुलाधर सुगत दास, “उदाय्तय् समाजः”, उदाय्् समाः, य“े, द“ ४, ल्या १३, ने.सं. १२३ः ५१ ।
७) तुलाधर सुवर्णमान, “वंशया विकास व जातित्व” (अप्रकाशित) ।
८) तुलाधर प्रेमहेरा, “नेवा संस्कृतिइ तिसाया महत्व”, संद्या टाइम्स  न्हि पौ, अर्थ प्रकाशन — २०६० जेठ ९ ।
९) तुलाधर प्रेम शान्ति, “नेवाः जातिया परिचय”, नेपाल भाषा साहित्यमा इतिहास, ये“ ः नेपालभाषा एकेडेमी, ने.संं. ११२० ।
१०) बज्राचार्य धनबज्र, लिच्छविकालिन अभिलेख, त्रिविवि, नेपाल तथा एशियाली अध्ययन संस्थान, काठमाडौंः वि.सं. २०३० ।
११) वज्राचार्य रत्नकाजी, झींगु संस्कृति या ब्वो घासा, नेपाल बौद्ध प्रकाशन न्हापांगु प्रकाशन,  ने.सं. ११०२ ।
१२) वज्राचार्य बद्रिरत्न, “पाल्हाः द्योः (संकटा) या संक्षिप्त ख“”, श्री संकटा १२ वर्षे मेला काठमाडौं (स्मारिका), २०६०ः २८ ।
१३) बज्राचार्य प्रकाश, बौद्ध दर्पण, पौल्याः १६५, चिंल्याः — १०१२ वि.सं. २०५३ ।
१४) बज्राचार्य आनन्द मुनि, “झिन्च्यागु बही छगु दुवाला २”, सन्ध्या टाइम्स न्हि पौ,  ये“, द“ १०, ल्याः १२३, ने.सं ११२५ ।
१५) रेग्मी डा. जगदिशचन्द्र, काठमाण्डु शहर — सास्कृतिक अध्ययन, भाग १, प्रथम संस्करणः वि.सं. २०५१ ।
१६ ) श्रेष्ठ रेवती रमणानन्द, “नेवाः”, साहित्यया मूः लुखा, प्रथम संस्करणः ने. सं. ११२१ ।
१७) शिलाकार उत्तमराज, “नेवाः जाति दुने स्थापित थर व इमिगु ज्याख”, उदाय् समाः, ये“, द“ ५, ल्या १४, ने.सं. ११२४ः११ ।
१८) सिख्राकार पद्मतारा, “श्री संकटाया झिंनिद“या मेला”, उदाय् समाः, य,े“ द“ ४, ल्या १३, ने.सं. ११२३ः११ ।
१९) सुरसिं, “सम्यक महादानय् उदाय्तय्गु भूमिका”, उदाय् समाः, ये“, द“ ३, ल्या १०, 
२०) सेलालिक दानरत्न, “सम्यकय् सेलालिक (मरिखलः) पिनिगु भुमिका”, उदाय् समाः, द“ ५, ल्या १४, ११२४ः४७ ।
२१) ीभधष्क त्। त्यमम, त्जभ त्गबिमजबचुक या प्बतजmबलमग। ९ःभअजष्नबल, ग्लष्खभचकष्तथ ःष्अचयाष्mिक क्ष्लतभचलबतष्यलबस् िज्ञढठड०। 
 

ताजा अपडेट

भक्तपुर ≫ बोडे | ठिमी

काठमाडौं ≫ जमल

ललितपुर ≫ पाटन

    

 
 
 
 

सम्पर्क
E mail : chanyo.info@gmail.com
  


 

१. अमात्य २.भडेल ३. देवज्ञ ४. द्वा ५. जोन्छे ६.खोंजु ७.मानन्धर ८.नकर्मी ९.प्रधान १०.राजोपाध्याय११.शिल्पकार १२.थकूलवाट १३.अवाले,अवाल१४.भजु १५. दलि १६. फैजु १७. जोशी १८.खोेसिं १९.मास्के २०.नापित २१.प्रधाना्ड २२.शर्मा २३.शिवाचार्य २४.थान्जु २५. बदगामी २६. भौमिखा २७.डंगोल २८.गाइजु २९. जुवाल ३०.कोजु ३१.माथेमा ३२.नेमकुल ३३.प्रजापति ३४.राजथला ३५.सुवाल ३६. तुुइतुइ ३७ .बैदार ३८.भोछिभोय३९. देउला ४०.गोंगल ४१. कक्षपति ४२.ख्वाउजु ४३.मूल ४४.न्याछ्यो ४५.पुजारी ४६. रामुदामु ४७. सिंह,सिं ४८.तुलाधर ४९ .बैद्य ५०.भुजु ५१.धाख्वा ५२. र्खाली ५३. कंसाकार ५४.लाभाजु ५५.मुलेपति ५६.न्याइच्याई ५७.पुतवार ५८.रंजितकार ५९.स्थापित ६०.उदास ६१ .बजिमय ६२.बिजूक्छे ६३.धौबन्जा ६४.गोसाई ६५.कारञ्जित ६६.लाकौल ६७.मुल्मी ६८.वन्त ६९.रघुवंशी ७०.राया ७१.श्रेष्ठ ७२.गजनथछें ७३. बज्राचार्य ७४ .बुद्धाचार्य ७५. धौभडेल ७६.गोसली ७७.कर्माचार्य ७८. लाखे ७९.मुनाकर्मी ८०.पाछै ८१.रजक ८२.साहूखल ८३. तमी ८४.उलक ८५ .बलामी ८६. ब्यांजु ८७. धौजल्य ८८.गुरुवाचार्य८९.कसजु ९०.लिगल ९१.मुनंनकर्मी ९२.पहरी ९३.राजवंशी ९४.शैजु ९५.तमोट ९६ .बनेपाली ९७. चक्रधर ९८. धवा ९९. ग्वंग १००. कायस्थ१०१.मधिकर्मी १०२.मुनिकार १०३.पलाञ्चोके१०४.राजभण्डारी१०५.साखः १०६.ताम्राकार १०७ .बनिया १०८. चाकुबजी१०९.ध्वंजु ११०. हाच्छेथु १११. खड्गी ११२.महर्जन ११३.मुस्याचु ११४.पालिखे ११५.राचल ११६.शाही ११७.तण्डुकार ११८.बासुकला ११९. चित्रकार१२०. दिपकार१२१. हाडा १२२ .खें १२३.मालाकार,माली१२४.नायजु १२५.पात्रवंश १२६.राजकर्णिकार१२७.शाक्य १२८.तौजल्य १२९. बाती १३०. चुके १३१. दुवाल १३२. हेंजु १३३. खिचाजु १३४.मल्ल १३५.नगरकोटी १३६.पिया १३७.राजलवट १३८.शिख्राकार १३९.थैव