लिपिप्रचलितरन्जनाभुजिंमोलकूंमोलक्वेंमोलगोलमोलपाचूमोलहिंमोललितुमोल
 
             नेपाल अधिराज्यय् विशेषयाना स्वनिगलय् गुलिनं पुरातात्विक, ऐतिहासिक तथा पुलां पुलांगु धार्मिक–सांस्कृतिक हलंज्वलंत दु व फुक धैथें ल्वहँपत्तिइ (शिलालेखय्), तालत्रय् (हरितालपत्रय्) , नीलपत्रय् , स्वर्णपत्रय् ,भूजापत्रय् ,काष्ठपत्रय् ,इस्टिकापत्रय् , ताम्रपत्रय् , थीथी कथंया भ्वँतय् व थ्यासफुतिइ प्राचिन लिपिइ कियातःगु च्वयातःगु झिसं खंकाच्वना । थुजोगु महोत्वपूर्णगु हलंज्वलं अध्ययन, अन्वेषण व अनुशन्धान यायेत थीथी कथंया लिपिस (Scripts) च्वयातःगु वर्णमाला अतिकंहे आवश्यक जुगुलिं थन थीथी कथंया लिपि  दुथ्याकातःगु वर्णमालाया अध्ययन यानाःगु जुल ।

नेपाल लिपिया म्हसीका:-
          सृष्टिया आरम्भंनिसे हे मानवीय अनुभवं ज्ञानया रुप कायगु शुरु यात | अले कथहं थ्व हे ज्ञानं लिपिबद्ध जुया: चित्रलेख अथवा शब्दलेख  अभिलेखतय्गु रुप काल | विश्वय् गुलि नं लिपि दु , भाषाया जन्म लिपि सिकं न्हापां जुल, लिपिया जन्म लिपा तिनि जुल | छाय्कि लिपिया सम्बन्ध चिंपाखे दु | भाय् धयागु छम्हेसिनं मेम्हेसित थ:गु खँ कनेया नितिं ख: | सुं नं प्रणीया निंतिं थ:गु खँ अभिव्यक्त यायेगु माध्यम धयागु हे भाय् ख: | थ्व उतिंक आबश्यक व महत्वपूर्ण जू | अथे हे थ्व भाय्यात नं संचय यायेगु व अभिलेख तयेया निंतिं छता चीजया आबश्यकता जुइ,व ख: आख: वा लिपि | गुगुं नं देय्या इतिहास,धर्म,संस्कृति,कला, साहित्य व थी थी बिषयया दुग्यंगु आध्ययन व अनुसन्धानया निंतिं उगु देय्या थी थी लिपिया ज्ञान मदयेकं मगा: | थन विशेष याना: नेपा:या चाय् ब्वलंगु नेपाल लिपि म्हसीकेपाखे वने|
 
नेपाल लिपि :-
          नेपालय् दकलय् न्हापां खनेदुगु किरातकालय् बि.सं.पूर्व २२६ निसें २३२ तकया पुलांगु निगू अभिलेख निग्लीहवाय् दुगु त:धंगु पुखूया सिथय्च्वंगु अशोक स्तम्भ व शाक्यमुनी बुद्धया जन्मभूमि लुम्बिनीस दुगु अशोकस्तम्भ ख:| थुपिं अभिलेख ब्राह्मी लिपिं च्वयात:गु ख:| थ्व धुंका: नेपालय् लिच्छविकालय् पूर्व लिच्छवि लिपि व उत्तर लिच्छवि लिपि खनेदत | थुपिं लिपियात न्हापां गुप्ताक्षर वा गुप्त लिपि व कुटिलाक्षर वा कुटिला लिपि धका: नं धाई | लिपा उत्तर लिच्छवि लिपि वा कुटिला लिपिपाखें हे नेपाल लिपिया बिकास जुल | बास्तवय् नेपाल लिपि धायेबलय् लिपि विकासया क्रमय् नेपा:या थ:गु हे लिपिकथं नालाकायेफुगु गुता लिपि खनेदु ,गुगु थथे दु :-  
   
ने.स.७७४ या प्रताप मल्लया हनुमान ध्वाखाया  झिंन्याता लिपिया अभिलेखय् न्ह्यथनात:कथं :-
१.  नेवार आखर (प्रचलित नेपाल लिपि)
२.   रञ्जना  
३.  गोलमोल 
ने.सं.१०४६ सं धम्मआदित्य धम्माचार्यजुया “Nepalese Language and Literature: A Short History and Bibliography of Nepal Basha of Nepalese”धयागु लेखय् न्ह्यथनात:गु थप नांकथं :- 
४.  भुजिंमोल
५.  पाचुमोल  
           
ने.सं.१०७३ य् हेमराज शाक्यबंशजुया सफू “नेपाल लिपि संग्रह” स मेगु उप्व: नां बियात:गुकथं :–
६.  कुंमोल 
७.  क्वेंमोल
८,  हिंमोल 
९.  लितुमोल   
थुपिं दक्वं लिपियात नेपाल लिपि धायेगु चलन दुसां लिपा वया: नेपाल लिपि धका: प्रचलित लिपियात जक थुइकायंकाच्वन |

थुकथं नेपाल लिपि म्हसिके धुंका: थ्व लिपि छ्यलात:गुली ल्व:मंके मज्यूगु खँपाखे छक्व: नं वने |

क. पाण्डुलिपि व अभिलेखतयगु अध्ययनं थुपिं लिपिया उपयोग नेपालभाषासिबय् अप्व: संस्कृतया निंतिं जुगु दु |

ख. भाषा,देशभाषा वा नेपालभाषा थें जा:गु खँग्व: झिंन्यागूगु शताब्दीनिसें अप्व: प्रचलित जूगु खनेदु,जब कि थ्व नांया लिपिया चलन म्होतिं निं थुकिया प्यसं: दँ न्ह्ययनिसें जुयाव:गु दु|

ग. लिपिया सम्बन्ध न्ह्याबलें भाषा बिशेषलिसे जक स्वायेगु उपयुक्त जुइमखु | दसुया लागि ब्राह्मीया सम्बन्ध गुलि पालिलिसे दु , उलि हे संस्कृतनाप नं दु | अंग्रेजीभाषा रोमन लिपिइ च्वइ व आधुंनिक नेवा:भाय् देवनागरीइ च्वइ |

घ. ‘नेपाल लिपि ‘ छगू हे कथंया लेखाइया नां मखु | इलय् व्यलय् थुकी अनेक हिउपा: व:गु खनेदु | थुकिया दुने अनेक शैली ला: |   

ङ. थिथिकथंया लेखाइ नापनापं प्रचलित जुइगु व उगु आख:या आन्तरिक स्वरूपय् मौलिक भिन्नता खनेमदुगु नेपालभाषाया लिपिइ मेगु बिशेषता ख: | 

          नेपा:या थुपिं हे मौलिक लिपि नेपाल लिपि राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय ख्यलय् सलंस: दँ न्ह्यवनिसें थ:गु  हे कथं छ्यलाय्बुलाय् वयाच्वंगु व प्रसिद्धि कायेत सफल जुयाच्वंगु ख: | नेपा:दुने  थीथी शीलास्तम्भ, वंशावलीनिसें कया: द्वलंद्व: थीथी पत्र , ताम्रपत्र, तालपत्र, सुबर्णपत्र , नीलपत्र आदि व पाण्डुलिपि थुपिं हे लिपिं च्वयात:गु दु |थुपिं लिपि केवल नेवा भाय् या नितिं जक छ्यलाता:गु मदु | थ्व हे लिपिइ संस्कृत, मैथिली, खसभाय् आदियागु ग्रन्थ नं मध्यकालय् च्वयात:गु दु | अथे जुया: न्हापाया साहित्य, संस्कृति व इतिहासया अध्ययन यायेत न्हापां मदयेकं मगा:गु उबलयया लिपि व भाषा हे ख: | झीगु देयया महत्वपुर्ण इतिहास, साहित्य व संस्कृतिया अध्ययनया मूलुखाया ता:चा धाथें धायेमाल धा:सा उगु इया लिपि ख: | लिपि व लिपि विकासया ज्ञानया अभाबय् वा अपरिपक्वताय् छता च्वयात: गुली मेता ब्वंवनिगुलिं अर्थया अनर्थ जूवनीगु व मिति निर्धारण आदिइ सर्ग: पा:ता:या फरकसमेत जूवनीगु जुल | उकिं प्राचीन लिपिया ज्ञान अत्याबश्यक व अनिबार्यहे जुयाच्वंगु दु | 

 
 

१) प्रचलित लिपि


क.बागीश्वर स्मरणोच्चारणम् 

ख. स्वर बर्ण (माँ आख:)

ग. ब्यञ्जन वर्ण (बा आख:)

घ. संख्या वर्ण  (ल्या: आख:)

       थ्व लिपि ब्राह्मी, गुप्ता, कुटिला, रञ्जना व भुजिंमोल थें ईकथं ब्वलंगु  लिपि ख: | थ्व लिपियात नेपा:या थिथीकथंया प्राचीन लिपिमध्ये ब्यापक रुपं छ्यलाबुलाय् व: गु व यक्व दँतक व्यवहार जुयावयाच्वंगु सरल एवं सुगम लिपि धायेफु | थुगु आख: झन्डै प्राचीन देवनागरी लिपिनाप ज्व:ला:| थथे जूगुया हुनि नितां लिपिया मा छता हे ब्राह्मी लिपि जुगुलिं ख:|

           थ्व आख:या स्वरुपया बिषयय् धायेगु ख:सा स्वनिग:या मल्लईया प्रचलित नेपाल लिपि मैथिली लिपिलिसे प्राय: मिलय् जूव:| अझ बिषेश याना: थ्व आख:या व्यञ्जनवर्ण पंजाबी, गुजराती, बंगालीनाप नं मिलय्जू धायेमा: | थथे जूगुया हुनि मल्ल जुजुपिसं पिने प्रदशेयापिं बिद्वानतलिसे सम्पर्क तयाच्वंगुलिं व मल्ल जुजुपिनि बैवाहिक स्वापू भारतया थीथी राज्यनाप दुगुलिं ख:| मेगु भारतय् हे धार्मिक, सांस्कृतिक व थीथी साम्प्रदायिक कलह व ल्वापु याना: उखेच्वगु धर्म, सस्कृतिया लिसेलिसें थन लिपिया नं प्रवेश जूगु हुनिं ख:| 
 
             अथे हे उगु इलय् साहित्यिक रचनाय् भाय् नेवा:, खस, संस्कृत, बंगाली, भोजपुरी आदि जुसां लिपि धा:सा प्रचलित नेपाल लिपि जुयाच्वनीगुलीं याना: नं थथे जुगु ख:| थन खास याना: थ्व लिपियात नेवा: जातिया भाषाया लिपि मानय् यानात:गु दु | धाथें धायेमाल धा:सा झीगु प्राचीन साहित्य भण्डार दुगु राष्ट्रिय अभिलेखालय, आशा सफूकुथि व मेमेगु अभिलेखालायया बिषय-धल: अध्ययन व अनुसन्धान यात धा:सा नेपालय् छ्यलाबुलाय् दुगु फुक्क लिपिमध्ये यक्व ग्रन्थ
 च्वयात:गु थ्व हे लिपि सिद्ध जूवइ |
 
        थ्व लिपि गुंगूगु शताब्दीनिसें प्रचलनय् वया: थौंतक नं उतिकं प्रचलनय् दनि | थुकथं नेपालय् लिच्छविकालनिसें त:गूमछि लिपिया छ्यलाबुला यायां मल्लाकालय् वया: लिपिया विकास चरम सिमाय् थ्यन | थुकी मध्ये प्रचलित नेपाल लिपिं थन बांलाक हा कयायंकूगु खनेदु | 

 

२) रञ्जना लिपि

क.बागीश्वर स्मरणोच्चारणम् 

ख. स्वर बर्ण (माँ आख:)

ग. ब्यञ्जन वर्ण (बा आख:)

घ. संख्या वर्ण  (ल्या: आख:)

 

           नेपालय् प्रचलित थीथी जातीय प्राचीन एवं अर्वाचिन लिपिमध्ये दर्शनीय सुरञ्जित लिपि धा:सा ‘रञ्जना’ लिपि ख: | थ्व लिपि नेपालय् जक मखु, चीन, जापान, तिब्बत आदि महायानी बौद्ध देय् व थौंकन्हय् संय्तय्सं गण गनतक गुम्बात दयेकल अन अनतकं प्रचलित व प्रसिद्द्ध जूगु सुन्दर लिपि ख: | ‘रञ्जना’ खँग्व: रङ्गय् यायेगु वा आनन्द बीगु धयागु अर्थय् छ्यलीगु संस्कृतया ‘रञ्ज’ धातुं दुगु ख: | थ्व लिपि तुयूगु , म्हासुगु , ह्यागु व हाकुगु मसि च्वयात:गु खनेदु | थुकिया मनोहर बनावटं लसता पिज्वयेकू |             त्रिकोणात्मक तबालागु छ्यया क्वय् गोलोपन चौडा आख:, तबलागु टाँकाया लेखाइ , जवपाखे धेचूगु चिबालागु व ता:हाक:गु रेखान्त, गुब्लें गुब्लें चिबालागु ध्वलं मात्रा–चिं दइगु रञ्जना लिपिया मू बिशेषता ख: | थथे तबला व चिबालागु ध्व:या संयोजन तसकं आकर्षक जू | 
 
 
            लिपि विकास क्रमकथं थ्व लिपि झिंछगूगु शताब्दीनिसें झिंच्यागगूगु शताब्दीतक व थौंकन्हय् नं छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु दु | अन्तर्राष्ट्रिय लिपि
प्रदर्शनीइ चिनिया लिपि धुंका: विश्वय् दकलय् बांला:गु निगूगु लिपिकथं चर्चित थ्व लिपिया लेखनय् लुँ–वह: थें जा:गु मुल्यवान् धातु तया: दयेकात:गु मसिया उपयोग यानात:गु नं छगू बिशेषता ख:सा नेपा: सयुंक्त राष्ट्र संघय् दुज: जुइत छ्य:गु नं थ्व हे लिपि ख: धका: उतिकं वय् वय् जू | 
             रञ्जना लिपिया विकास क्रमया परम्पराय् ‘कुटाक्षर’ या नां नं न्ह्यमथँसें मगा: | खास याना: थ्व आख: तन्त्र बज्रयानया रहस्यवाद प्रचार जुइधुंका: सृजना जुल | गुम्हं आराध्य द्यो:या व साधना बिषयया मन्त्र गोप्य यायेगु लागि व हे मन्त्रया आख: या छग: हे आख: या आकार प्रकारय् च्वयेगु चलन वल |
थुकथं तन्त्रमंन्त्रया रहस्यमय खँपु छग: हे आख: थें मिलय्याना: च्वयेगु तरिकायात हे कुटाक्षर (मनोग्राम) धयागु नां बिल |

३) भुजिंमोल लिपि

 क.बागीश्वर स्मरणोच्चारणम् 

ख. स्वर बर्ण (माँ आख:)

ग. ब्यञ्जन वर्ण (बा आख:)

घ. संख्या वर्ण  (ल्या: आख:)

 कुटिला व प्रचलित नेपाल लिपि धुंका: थ्व भुजिंमोल लिपि खनेदुगु ख: | भुजिंमोल खँग्व:मध्ये ‘भुजिं‘ कीया नामं च्वंगु अप्व:सिया बिश्वास दु | ‘मोल ‘ संस्कृतया मुण्डपाखें मोड अले मोल जूगु ख: | थुकिया अर्थ छ्यं ख: | थुकथं भुजिंमोल आख: धयागु भुजिंछ्यं पह: यागु  शैलीया लिपि ख: | थुकियात हानं संस्कृतं अनुबाद याना: ‘मक्षिमुण्ड’ नां बियात:गु दु | गुम्हं गुम्हं विद्धानतयसं थुकियात ‘भुजंगमोल’ सर्पाकार थें छ्यं तयात:गु लिपि धका: नं परिकल्पना यानाता:गु दु | वीर पुस्तकालयं पिका:गु बृहत् सूचिपत्रय् (न्हापांगु बि.सं.२०१७) ‘भुजबलाक्षर ‘ बाहुबलया आख: धका: नां छुनात:गु दु |
 
       मेगु थ्व लिपिया छ्यं अंकुश थें च्वंगुलिं अंग्रेजी भासं थुकिया नां सेशिल बेण्डाल व डा. सिग्फ्रेड लीनहार्डजुपिसं ‘हुक्ड़ हेडलाइन’ धका: धायेगु या:गु दु | थुकथं थीथी बिद्धानतयसं थ:थ:गु तालं नां छुसां थुकिया दक्वसिबय् अप्व: पाय्छीगु नां भुजिमोल हे तायेकूगु दु | थ्व नां जनस्तरं मचायेकं हे छूगु सिदु, अले अप्व: प्रचलनय् नं व:गु दु |
भुजिमोल लिपि खास याना: अप्व: महत्वपूर्णगु ताडपत्र, तालपत्र व भोजपत्र च्वयात:गु दु | थ्व लिपि झिंछगूगु शताब्दीनिसें झिंन्ह्यगूगु शताब्दीया पुर्वाद्धतक प्रचलनय् व:गु दु | 

४.कूंमोल लिपि

ख) स्वरवर्ण  (माँ आख:)

  छयंया नापनापं आख: नं कुकुं लुयाच्वंगुलिं थुकिया नां कुंमोल च्वंव:गु ख: | कुंमोल (कोणमुण्ड) लिपिया शिर्ष चिन्ह कोणाकार जुइ |

५.क्वेंमोल लिपि

ख) स्वर वर्ण  ( माँ आख:)


ग) ब्यन्जन वर्ण (बा आख:)

क्वें धायेबलय् नेपालभाषा खव: खनेगु चा:तूगु छता बस्तुयात धाइ | थ्वपाखें हे थुकिया नां च्वंव:गु  ख: | क्वेंमोल (परामुण्ड) लिपिया शीर्षरेखा क्वय्पाखे चा:तुलाच्वंगु दइ | 

६.गोलमोल लिपि

 ख) स्वर वर्ण  ( माँ आख:)

          थ्व लिपियात गोलमोल धका: नां ब्यूगु थौंतकया लिपिया अनुसन्धान भुजिमोल लिपि लिपा जक ख: धयागु सिदु | छाय् धा:सा लिपि विकास क्रमया झ्वलय् छुं काल धुंका: नेवा: समाजया बिद्धान्तयसं भुजिमोल लिपि आविष्कारया: थें बिशेष पर्वय् व हे लिपियात छुं रुपान्तर याना: अलंकारात्मक विविध लिपि गोलमोल लिसें लितुमोल, क्वेंमोल, कुंमोल, हिंमोल एवं पाचुमोल ख:सां थुपिं मेमेगु लिपिया तुलनाय् उलि प्रचार प्रसार जुइफुगु मदु | अथे सां थुपिं लिपि झिंस्वंगूगु शताब्दीनिसें झिंन्ह्यय्गूगु  शताब्दीतक चलय् जूगु खनेदु |  
 

७.पाचूमोल लिपि

ख) स्वर वर्ण (माँ आख:)


  पाचुमोल (सम मुण्ड) लिपिया शिर्षभाग व आख:या आकार प्रकार नं फयांफत्तले तप्यंक तया: च्वयात:गु दइ | गुम्हं गुम्हंसिगु धापूकथं प्राचीन देवनागरी व नन्दिनागरी लिपियात नं पाचुमोल धा: | मेमेगु लिपिस्वया: थ्व पाचुसे च्वंगुलीं थ्व आख:या नां थथे च्वंव:गु ख: |


८.हिंमोल लिपि

 ख) स्वर वर्ण  (माँ आख:)


  नेपालभाषाया यासु (क्रिया) हिनेगुपाखें थ्व लिपिया नामाकरण जुयाच्वंगु धाई | हिंमोल (वेष्ठित मुण्ड)  लिपिया शीराकृति हिनाच्वंगु दइ |


९.लितुमोल लिपि

ख) स्वर वर्ण (माँ आख:)

थ्व लितुमोल लिपि लिहांव:गु व लिचा:तूगु (नतमुण्ड) आख:कथं काइ | थ्व लिपिइ शीर्षरेखा चा:तूगु वा अझ बेक्वई |


स्रोत:- शरद कसा: 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ताजा अपडेट

भक्तपुर ≫ बोडे | ठिमी

काठमाडौं ≫ जमल

ललितपुर ≫ पाटन

    

संरक्षक
नाम:
फोन:

संयोजक 
नाम:
फोन:

संयोजक
नाम:
फोन:

सम्पादक
नाम:
फोन:

१. अमात्य २.भडेल ३. देवज्ञ ४. द्वा ५. जोन्छे ६.खोंजु ७.मानन्धर ८.नकर्मी ९.प्रधान १०.राजोपाध्याय११.शिल्पकार १२.थकूलवाट १३.अवाले,अवाल१४.भजु १५. दलि १६. फैजु १७. जोशी १८.खोेसिं १९.मास्के २०.नापित २१.प्रधाना्ड २२.शर्मा २३.शिवाचार्य २४.थान्जु २५. बदगामी २६. भौमिखा २७.डंगोल २८.गाइजु २९. जुवाल ३०.कोजु ३१.माथेमा ३२.नेमकुल ३३.प्रजापति ३४.राजथला ३५.सुवाल ३६. तुुइतुइ ३७ .बैदार ३८.भोछिभोय३९. देउला ४०.गोंगल ४१. कक्षपति ४२.ख्वाउजु ४३.मूल ४४.न्याछ्यो ४५.पुजारी ४६. रामुदामु ४७. सिंह,सिं ४८.तुलाधर ४९ .बैद्य ५०.भुजु ५१.धाख्वा ५२. र्खाली ५३. कंसाकार ५४.लाभाजु ५५.मुलेपति ५६.न्याइच्याई ५७.पुतवार ५८.रंजितकार ५९.स्थापित ६०.उदास ६१ .बजिमय ६२.बिजूक्छे ६३.धौबन्जा ६४.गोसाई ६५.कारञ्जित ६६.लाकौल ६७.मुल्मी ६८.वन्त ६९.रघुवंशी ७०.राया ७१.श्रेष्ठ ७२.गजनथछें ७३. बज्राचार्य ७४ .बुद्धाचार्य ७५. धौभडेल ७६.गोसली ७७.कर्माचार्य ७८. लाखे ७९.मुनाकर्मी ८०.पाछै ८१.रजक ८२.साहूखल ८३. तमी ८४.उलक ८५ .बलामी ८६. ब्यांजु ८७. धौजल्य ८८.गुरुवाचार्य८९.कसजु ९०.लिगल ९१.मुनंनकर्मी ९२.पहरी ९३.राजवंशी ९४.शैजु ९५.तमोट ९६ .बनेपाली ९७. चक्रधर ९८. धवा ९९. ग्वंग १००. कायस्थ१०१.मधिकर्मी १०२.मुनिकार १०३.पलाञ्चोके१०४.राजभण्डारी१०५.साखः १०६.ताम्राकार १०७ .बनिया १०८. चाकुबजी१०९.ध्वंजु ११०. हाच्छेथु १११. खड्गी ११२.महर्जन ११३.मुस्याचु ११४.पालिखे ११५.राचल ११६.शाही ११७.तण्डुकार ११८.बासुकला ११९. चित्रकार१२०. दिपकार१२१. हाडा १२२ .खें १२३.मालाकार,माली१२४.नायजु १२५.पात्रवंश १२६.राजकर्णिकार१२७.शाक्य १२८.तौजल्य १२९. बाती १३०. चुके १३१. दुवाल १३२. हेंजु १३३. खिचाजु १३४.मल्ल १३५.नगरकोटी १३६.पिया १३७.राजलवट १३८.शिख्राकार १३९.थैव